Η πανδημία καταδεικνύει την αναγκαιότητα ενός διαφορετικού οικονομικού συστήματος

-Αφού όλα τελειώσουν θα είναι αδύνατο να επιστρέψουμε σε ένα καπιταλιστικό σύστημα όπως το γνωρίζουμε μέχρι σήμερα: αντίθετα, αυτό που χρειαζόμαστε είναι μια οικονομία που βάζει την υγεία και την ευημερία των πολιτών πάνω από το κέρδος-

Η ταχύτητα εξάπλωσης της πανδημίας έχει οδηγήσει σε μέτρα που κανείς δε θα μπορούσε να φανταστεί ότι θα μπορούσαν να επιβληθούν σε περίοδο ειρήνης. Οι επιπτώσεις δε που η κατάσταση αυτή δημιουργεί τόσο για την παραγωγή νέου πλούτου όσο και τη διατήρηση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών είναι τόσο δυσμενείς που απειλούν με μια γενικευμένη και μακρόχρονη οικονομική κρίση που όμοιά της δεν έχουμε ξαναδεί. Πράγματι, όσο και αν ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος προσπαθεί να μας πείσει ότι δεν πρόκειται παρά για μια πρόσκαιρη ύφεση και ότι η οικονομία θα ανακάμψει σημαντικά τον επόμενο χρόνο, η πραγματικότητα -που αρχίζει ήδη να απεικονίζεται στις προβλέψεις διεθνών οργανισμών- δεν επιβεβαιώνει αυτήν την αισιοδοξία.

Προκειμένου να κατανοήσουμε το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος, ας  σκεφτούμε το οικονομικό σύστημα σαν ένα κτίριο, στη βάση του οποίου λαμβάνουν χώρα όλες οι καθημερινές παραγωγικές δραστηριότητες που απαρτίζουν την πραγματική οικονομία, ενώ στην κορυφή του βρίσκεται ένα πολύπλοκο χρηματοπιστωτικό σύστημα που αποσκοπεί στη διαχείριση κινδύνων και στη μόχλευση του υπάρχοντος πλούτου. Πράγματι, ο καπιταλισμός -όπως οποιοδήποτε άλλο οικονομικό σύστημα- βασίζεται στην ανθρώπινη εργασία και δραστηριότητα. Κάθε πρωί αναγκαζόμαστε να σηκωνόμαστε από το κρεβάτι, να μπαίνουμε στο αμάξι ή στο μετρό, να πηγαίνουμε στη δουλειά και να εργαζόμαστε μέχρι τη λήξη του ωραρίου. Ακόμα και όταν σχολάσουμε και πάμε για ένα ποτό με φίλους, σε ένα θέατρο ή για ένα δείπνο, εξακολουθούμε να δημιουργούμε αποδόσεις στο κεφάλαιο που έχει επενδύσει κάποιος άλλος. Όσο, λοιπόν, οι άνθρωποι αναγκάζονται -προκειμένου να αποτρέψουμε μαζικές απώλειες- να απέχουν από την εργασία τους αλλά και από οποιαδήποτε άλλη δραστηριότητα στην οποία ξοδεύουν τα χρήματά τους, το οικοδόμημα χτυπιέται συθέμελα. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, η κορυφή του οικονομικού συστήματος συνδέεται αλληλένδετα με τη βάση. Πολλά από τα χρηματοπιστωτικά μέσα που κυκλοφορούν αυτή τη στιγμή στις αγορές δεν είναι τίποτε άλλο παρά υποσχέσεις εκπλήρωσης μελλοντικών απαιτήσεων. Με άλλα λόγια η αξία τους στηρίζεται στο ότι κάποιος τρίτος θα εκπληρώσει στο μέλλον τις οικονομικές του υποχρεώσεις. Για παράδειγμα, η δυνατότητα των πελατών μιας τράπεζας να αποπληρώσουν τα στεγαστικά τους δάνεια τιτλοποιείται, μπαίνει δηλαδή σε ένα πακέτο, δημιουργώντας ένα χρηματοπιστωτικό προϊόν το οποίο εν συνεχεία πωλείται στην αγορά παραγώγων. Με τον τρόπο αυτό τα πιστωτικά ιδρύματα επιτυγχάνουν μεν να διαγράψουν επισφάλειες από το παθητικό τους, εντούτοις ο πιστωτικός κίνδυνος μεταφέρεται στους επενδυτές. Φανταστείτε, λοιπόν, τι θα σήμαινε για το χρηματοπιστωτικό σύστημα εάν εκατομμύρια δανειολήπτες αδυνατούσαν να αποπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους.

Και αυτή ακριβώς η πολυπλοκότητα του οικονομικού συστήματος είναι που κάνει την παρούσα κρίση τόσο ιδιαίτερη. Από το τέλος της δεκαετίας του 80’ οι κυβερνήσεις σε όλο σχεδόν τον κόσμο έχουν σταδιακά αναλάβει έναν παθητικό ρόλο, ο οποίος συνίσταται απλώς στην εξασφάλιση εκείνων των όρων οι οποίοι θα διευκολύνουν την ιδιωτική οικονομία να παράγει όσο το δυνατόν περισσότερο πλούτο. Οποιαδήποτε δε παρέμβαση περιορίζεται είτε στην αποτροπή μιας χρεοκοπίας είτε στην αντιμετώπιση μιας δυσλειτουργίας στην αγορά. Την ίδια στιγμή, μια σειρά κρατικών υπηρεσιών οι οποίες είναι αναγκαίες για την παροχή ζωτικών δημόσιων αγαθών και υπηρεσιών -όπως είναι η υγεία- βρίσκονται υπό κατάρρευση ή υποχρηματοδοτούνται. Περαιτέρω, η συνεχής υποβάθμιση του δημόσιου τομέα έχει οδηγήσει στην απαξίωση του κράτους και τη δυνατότητά του να παρεμβαίνει στην οικονομική ζωή. Χαρακτηριστική προς τούτο είναι η -συχνά ψυχωτική- προσκόλληση ορισμένων στην ιδιωτική πρωτοβουλία, παραγνωρίζοντας ότι προτεραιότητα οποιασδήποτε επιχειρηματικής δραστηριότητας είναι το κέρδος, με αποτέλεσμα άλλες σημαντικές, αλλά λιγότερο επικερδής δραστηριότητες (π.χ. επιστημονική έρευνα), να παραμερίζονται. Και πάνω σε όλα αυτά, τα εργασιακά δικαιώματα τίθενται συνεχώς υπό αμφισβήτηση, ενώ σύγχρονες μορφές απασχόλησης δημιουργούν στρατιές εργαζομένων με επισφαλή καθεστώτα εργασίας.

Ο κορονοϊός, λοιπόν, δεν είναι ο μόνος αόρατος εχθρός. Και το γεγονός ότι χτυπάει ιδιαίτερα χώρες με αδύναμα δημόσια συστήματα υγείας, με ανθρώπους που στοιβάζονται ο ένας πάνω στον άλλο σε πόλεις-κλουβιά και χώρους εργασίας χωρίς τους στοιχειώδεις κανόνες υγιεινής και με πολιτικές ελίτ που αδιαφορούν δεν είναι κάποιου είδους ατύχημα (όπως ένας αστεροειδής που πέφτει στη Γη). Αντίθετα, είναι το αποτέλεσμα ενός οικονομικού συστήματος το οποίο βάζει το ατομικό κέρδος πάνω από την ευημερία των ανθρώπων και την προστασία του περιβάλλοντος. Όπως, λοιπόν, επιδιώκουμε με όλες τις δυνάμεις μας να αντιμετωπίσουμε την πανδημία, εξίσου επίμονα και δυναμικά θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε και τις αιτίες που μας κάνουν, οικονομικά και κοινωνικά, τόσο ευάλωτους απέναντί της. Και προς τούτο απαιτείται κάτι που διαδοχικές κυβερνήσεις του κράτους μας από την αρχή της ιδρύσεώς του έχουν αποκηρύξει: πλάνο. Απαιτείται ιδιαίτερα ένας επαναπροσδιορισμός του ρόλου της εξουσίας, από απλού παρατηρητή του οικονομικού συστήματος, σε ενεργό ρυθμιστή και διαμορφωτή μια αγοράς η οποία θα είναι σε θέση να προσφέρει βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη. Απαιτείται, επιπλέον, να εξασφαλιστεί ότι οποιαδήποτε συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα σε τομείς της οικονομίας με έντονο κοινωνικό σκοπό καθοδηγείται από το δημόσιο συμφέρον και όχι το κέρδος. Απαιτείται, τέλος, να κατανοήσουμε την αναγκαιότητα της λογοδοσίας. Οποιαδήποτε κρατική ενίσχυση που αποσκοπεί στη διάσωση ή στήριξη μιας επιχείρησης -είτε αυτή είναι μια τράπεζα είτε μια οικογενειακή βιοτεχνία- θα πρέπει να γίνεται υπό καθεστώς διαφάνειας και να συνοδεύεται από ένα πλάνο ανασυγκρότησης για την επόμενη μέρα.

Όταν όλα θα έχουν τελειώσει θα είναι αδιανόητο να επιστρέψουμε σε ένα οικονομικό μοντέλο όπως το γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Η πανδημία που βιώνουμε είναι ένα μακάβριο γεγονός που εκθέτει τα όρια και τις αντιφάσεις του καπιταλιστικού μοντέλου στο οποίο έχει στηριχθεί η σύγχρονη οικονομία. Σε απάντηση, χρειαζόμαστε ένα νέο οικονομικό σύστημα το οποίο θα έχει ως βασική του προτεραιότητα την υγεία και την ευημερία των ανθρώπων, καθώς και την προστασία του περιβάλλοντος. Είναι καθήκον όλων των προοδευτικών πολιτικών δυνάμεων να οραματιστούν, να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν ένα τέτοιο σύστημα.

*Κώστας Σερδάρης (υπ. Διδάκτωρ Νομικής, Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Φλωρεντίας)