-Εισαγωγή-

Η πανδημία που οφείλεται στην εξάπλωση του κορωναϊού covid-19 εκτός από την κατάδειξη της αστοχίας των πολιτικών ανάσχεσης της επιδημίας, έφερε στην επιφάνεια τον άκομψο όρο «ανοσία της αγέλης»[[1]] ή ανοσίας του πλήθους, σαν πολιτική επιλογή αντιμετώπισης της μετάδοσης. Αντί της πολιτικής που εφαρμόζεται παντού και συνίσταται σε λήψη μέτρων απομόνωσης και περιοριστικού εγκλεισμού του πληθυσμού – ή κοινωνικής αποστασιοποίησης όπως λέγεται κομψά, επιλέχθηκε μία πολιτική που προσδοκά περιχαράκωση της πανδημίας και αυθόρμητη υποχώρησή της, μέσω του μηχανισμού της ανοσίας της αγέλης που θα λειτουργήσει σαν φραγμός.

Η επιλογή αυτή σαν στρατηγική αντιμετώπισης της μετάδοσης του covid-19 από την βρετανική ηγεσία θα μπορούσε να κατηγορηθεί σαν ακραίος κοινωνικός δαρβινισμός. Αν και έχω κάποιο υπόβαθρο βιολογίας, δεν είμαι ειδικός και προφανώς δεν μπορώ να ασκήσω άμεση κριτική στις προσεγγίσεις και τα εργαλεία που χρησιμοποίησαν οι ειδικοί σύμβουλοι του Μπόρις Τζόνσον, λαμπροί επιστήμονες στον τομέα τους φαντάζομαι, καθώς και αυτοί του Ολλανδού ομολόγου του που ακολούθησε το ίδιο μοντέλο αντίδρασης. Συνεπώς θα αναπτύξω το θέμα υπό το πρίσμα των Πολιτικών επιστημών. Και αυτό περισσότερο σαν ερώτημα της Ιστορίας ή σαν υποθέσεις εργασίας, για την κατανόηση αυτής της πολιτικής επιλογής.

Θα εκθέσω κάποια «ιστορικά» παραδείγματα εμφάνισης του φαινομένου στην φύση, κατόπιν κάποια στοιχεία για την ανοσία στις ανθρωπονόσους και τέλος θα αναφερθώ στις αντιρρήσεις που διατυπώθηκαν για την αποτελεσματικότητα αυτών των πολιτικών.

  1. Ορισμοί

Δεν είναι δυνατόν ωστόσο να παρακαμφθούν εντελώς κάποιοι ορισμοί που να εκφεύγουν του θεωρητικού οπλοστασίου των Πολιτικών επιστημών. Επιστρατεύοντας λοιπόν περίσσιο θράσος, αρχίζω από αυτούς τους ορισμούς. Ως ανοσία της αγέλης – αν και προτιμάται για τους ανθρώπινους πληθυσμούς ο όρος συλλογική ανοσία – ορίζεται το φαινόμενο όπου η εξάπλωση μιας μεταδοτικής ασθένειας σε έναν πληθυσμό, μπορεί να ανασχεθεί εάν κάποιο σημαντικό ποσοστό των ατόμων αποκτήσει ανοσία είτε γιατί αρρώστησε και ανέρρωσε οπότε λόγω επίκτητων αντισωμάτων δεν μπορεί να μεταδώσει την ασθένεια, είτε γιατί απέκτησε ανοσία κατόπιν μαζικού εμβολιασμού.


[1] Στα αγγλικά Herd immunity, όταν αναφέρεται σε ζωικούς πληθυσμούς. Όταν αναφέρετε σε ανθρώπους χρησιμοποιείται ο όρος social immunity. Οι αντίστοιχοι όροι στα γαλλικά είναι immunité grégaire ή immunité de communauté ή collective, αγελαία ή κοινωνική ή ανοσία της κοινότητας ή συλλογική ανοσία.


Το φαινόμενο λειτουργεί στατιστικά ως εξής: όσο το ποσοστό των ανοσοποιημένων ατόμων αυξάνεται τόσο και ο κίνδυνος για ένα μη ανοσοποιημένο άτομο να συναντήσει έναν ασθενή και να «κολλήσει την αρρώστια» μειώνεται. Υφίσταται λοιπόν ένα «κατώφλι» συλλογικής ανοσίας[2].

Ως κατώφλι συλλογικής ανοσίας θεωρείται η ποσοστιαία (%) αναλογία ανοσοποιημένων ατόμων σε έναν πληθυσμό, πέρα από την οποία μία ασθένεια δεν μπορεί να μεταδοθεί και ενδεχομένως να εξαλειφθεί. Το κατώφλι αυτό είναι ρευστό εξαρτώμενο εκτός από εξωγενείς παράγοντες και από την μεταδοτικότητα της νόσου.

  1. 2. Η ανοσία της αγέλης στους «άγριους» πληθυσμούς

Σε ένα τυπικό, υγιές οικοσύστημα, όταν μολύνεται ένα γένος ή κάποια μεμονωμένα είδη του από επικίνδυνο νοσογόνο μολυσματικό παράγοντα και η μετάδοση της μόλυνσης επεκταθεί σαν επιζωοτία – όπως ονομάζεται η επιδημία όταν αφορά ζωικούς πληθυσμούς – στους πληθυσμούς των ειδών αυτών τότε ενδέχεται να εκτεθούν ακόμα και σε κίνδυνο εξαφάνισης τα εν λόγω είδη. Αναφερόμαστε σε σπάνιους νοσογόνους παράγοντες, ιούς ή βακτήρια που προκαλούν θανατηφόρες επιζωοτίες στους πληθυσμούς των ειδών και όχι σε συνήθεις παθογόνους παράγοντες στους οποίους εκτίθενται καθημερινά τα έμβια όντα αλλά τους αντιμετωπίζουν με επιτυχία και χωρίς ιδιαίτερες συνέπειες, συμβιώνοντας ασυμπτωματικά με αυτούς.

Αυτό που θα συμβεί μετά από μαζική μόλυνση οφειλόμενη σε εξαιρετικά επικίνδυνο παράγοντα, εξαρτάται από τη διασπορά των πληθυσμών, τον πλούτο της γενετικής ποικιλομορφίας τους, τη πρόσβαση στους διαθέσιμους φυσικούς πόρους, την ύπαρξη ανταγωνιστικών ειδών που επωφελούνται από την επιζωοτία, την γενική ευρωστία του είδους και την κατάσταση του οικοσυστήματος. Ρόλο σημαντικού παράγοντα επιβίωσης του είδους είναι και το τυχαίο (ταυτόχρονες φυσικές καταστροφές, βιοεπιδρομές, εξωγενείς επιδράσεις). Η έκβαση της πορείας της νόσου σε πληθυσμούς εξαρτάται και από την συμπεριφορά και τις μεταλλάξεις του ίδιου του νοσογόνου παράγοντα. Ένας ιός δεν θα είναι επιτυχής σαν μορφή ζωής αν σκοτώνει πάντοτε τους ξενιστές του. Βέβαια αν εξαντλήσει τη «χωρητικότητα» της φυσικής δεξαμενής του σκοτώνοντάς την, μπορεί μεταλλασσόμενος να «περάσει» σε άλλα είδη.

Το είδος «αμύνεται» με τη δυνατότητα που διαθέτουν συλλογικά τα άτομά του να αντεπεξέλθουν στις συνέπειες της νόσου. Και σε αυτή την περίπτωση (όπως σε όλες εξάλλου) ισχύουν οι σκληροί νόμοι της φυσικής επιλογής, οπότε έχουμε grosso modo τις εξής περιπτώσεις:


[1] Το φαινόμενο λειτουργεί στατιστικά σαν ένας αντίστροφος δείκτης Σίμπσον. Ο δείκτης Σίμπσον ή δείκτης σπανιότητας μετράει τις πιθανότητες που έχει ένα άτομο ενός είδους να συναντηθεί με άλλο άτομο του ίδιου είδους. Στην περίπτωσή μας μετρώνται οι πιθανότητες ένα άρρωστο άτομο να συναντηθεί με άλλο άτομο με την ίδια αρρώστια.


Στην πρώτη περίπτωση το είδος δεν μπορεί να αντεπεξέλθει στην σφοδρή πίεση της επιζωοτίας, είτε από καταστροφικές μεταλλάξεις του παθογόνου παράγοντα, είτε από προϊούσα εξασθένηση των πληθυσμών του, είτε από την πενία του γενετικού του φορτίου κλπ, οπότε μπορεί να καταδικαστεί σε εξαφάνιση και να υποκύψει. Η εξαφάνιση αυτή μπορεί να επιταχυνθεί ή να καταστεί αναπόφευκτη, λόγω εκτόπισής του είδους από συγγενικό ή άλλο είδος που προσπορίζεται πιο αποτελεσματικά τους πόρους του ίδιου ενδιαιτήματος και είναι λιγότερο ευάλωτο στην επιζωοτία.

Στη δεύτερη περίπτωση το είδος επανακάμπτει αν και υφίσταται σημαντικές απώλειες του δυναμικού του, με επικράτηση πληθυσμών γενετικά εξοπλισμένων ώστε να αντεπεξέλθουν στην επιζωοτία, αναπτύσσοντας ανοσία μετά από προσβολή και ανάρρωση. Οι πληθυσμοί αυτοί δημιουργούν ένα είδος ανοσίας αγέλης. Συνήθως αυτοί οι πληθυσμοί δίνουν απογόνους και επικρατούν ως νέοι πληθυσμοί, εις βάρος των παλαιών που έπληξε η επιζωοτία. Στην περίπτωση αυτή τα γονίδιά τους επικρατούν στη γενετική δεξαμενή του είδους που αποκτά έτσι ανοσία της αγέλης στον συγκεκριμένο παθογόνο παράγοντα.

Και στην δεύτερη περίπτωση ωστόσο όπου το είδος έχει ευνοηθεί από την ανοσία της αγέλης, υπόκειται σε κίνδυνο εξαφάνισης έστω και έμμεσο. Γιατί είναι δυνατόν με ειδογένεση αν η συγκυρία το επιτρέψει, να εξελιχθεί από το δυναμικό του, ένα νέο είδος το οποίο μέσω της διαδικασίας της «ακτινωτής προσαρμογής» [3], να εξαπλωθεί εις βάρος του επιζώντα πληθυσμού του μητρικού είδους και τελικά να συντελέσει στην εξαφάνιση του.

Συνεπώς, οι πιθανότητες θετικής έκβασης για την τύχη ενός είδους που υπόκειται σε ακραία προσβολή από παθογόνο παράγοντα είναι συνήθως εναντίον του. Η ανοσία της αγέλης μπορεί να προφυλάξει αποτελεσματικά και να αναγεννήσει τους πληθυσμούς του, με πολύ υψηλό κόστος στο δυναμικό του. Φαίνεται λοιπόν ότι οι επιζωοτίες στους άγριους πληθυσμούς λειτουργούν πολλές φορές σαν φονικός παράγοντας, σαν ένας αόρατος «θεριστής». Βέβαια η διαδικασία αυτή συνοδεύεται από διαδοχή των ειδών και διεκδίκηση μιας θέσης στη ζωή νέων οργανισμών.

  1. Παραδείγματα ανοσίας αγέλης στους άγριους πληθυσμούς

Οι διαδικασίες που περιγράφηκαν παραπάνω σε αδρές γραμμές, είναι στην πραγματικότητα εξαιρετικά πολύπλοκες και προκύπτουν συνεχώς νέα ευρήματα για τους μηχανισμούς τους από την επιστημονική μελέτη.

Με τα παραδείγματα που θα εκτεθούν κατωτέρω φαίνεται ότι η ανοσία της αγέλης είναι εξαιρετικά δαπανηρή υπόθεση. Το κατώφλι της ανοσίας αγέλης στους άγριους πληθυσμούς, αν είναι υψηλό πχ της τάξη του 60% και άνω, μπορεί να απαιτήσει εξαιρετικά υψηλές απώλειες σε θανάτους για την επίτευξή του. Σαν παραδείγματα αναφέρονται δύο ενδεικτικά παραδείγματα, από τις χιλιάδες που έχουν ανιχνευτεί και καταγραφεί στην ιστορία της ζωής:


[1] Radiation Adaptative ή radiation évolutive, από τη θεωρία των Stephen Jay Gould και Niles Eldredge, «theory of punctuated equilibria».


3.1. Η περίπτωση ασθενειών της οικογένειας των Αιλουριδών:

Το AIDS των αιλουροειδών (ιός FIV) είναι ανάλογο του ανθρώπινου σύνδρομου ανοσοποιητικής ανεπάρκειας (ιός HIV). Προσβάλει το 15% της οικογένειας των Αιλουριδών και κυρίως τους εκπροσώπους του γένους Felis, στο οποίο ανήκουν και οι κατοικίδιες γάτες. Είναι θανατηφόρα ασθένεια και πλήττει κατά προτίμηση τα αρσενικά περιπλανώμενα άτομα που εμπλέκονται σε μάχες εδαφικής διεκδίκησης. Μεταδίδεται από το σάλιο στο αίμα (δαγκώματα κατά τη μάχη των αρσενικών), τις νυχιές, τη σεξουαλική επαφή και κατά την εγκυμοσύνη στα μικρά.

Παρατηρήθηκε λοιπόν ότι οι Αιλουρίδες του γένους panthera (λιοντάρια, τίγρεις, λεοπαρδάλεις και τα συναφή είδη του γένους Πάνθηρ), εμφανίζουν μια σχετική ανοσία στον ιό FIV των αιλουροειδών. Αυτό οδηγεί στην υπόθεση ότι οι πρόγονοι του γένους ήρθαν σε επαφή με τον ιό στο μακρινό παρελθόν, μολύνθηκαν και προφανώς πλήρωσαν ένα βαρύτατο τίμημα για να πετύχουν κάποιο είδος ανοσίας αγέλης. Οι σημερινοί εκπρόσωποι του γένους, που καταλαμβάνουν και την κορυφή της οικολογικής πυραμίδας των χερσαίων οικοσυστημάτων σαν υπεραρπακτικά (superprédateurs ή Apex/alpha predators), δεν είναι παρά οι απόγονοι των επιζησάντων του γένους από μια μεγάλη επιζωοτία που συνέβη κατά το παρελθόν και οφείλονταν στον ιό FIV ή σε κάποια παραλλαγή του.

Ο γατόπαρδος (acinonyx jubatus), μοναδικός εκπρόσωπος του γένους acinonyx που βρίσκεται ακόμα στην ζωή, έχει μελετηθεί εξονυχιστικά λόγω και του ήπιου και μη επιθετικού προς τον άνθρωπο «χαρακτήρα» του. Είναι εξακριβωμένη η παρουσία του γένους με πολλά αντιπροσωπευτικά είδη, για χιλιάδες χρόνια τόσο στον Παλαιό όσο και στον Νέο Κόσμο. Παρατηρήσεις στο γονιδίωμα των σύγχρονων γατόπαρδων, των οποίων οι πληθυσμοί βρίσκονται σε κρίσιμη κατάσταση, εντόπισε μία ομοιομορφία γενετικού υλικού. Αυτή η ομοιομορφία σύμφωνα με υποθέσεις ειδικών, είναι ένδειξη ότι κάποια στιγμή στο όχι και τόσο μακρινό παρελθόν, ο παγκόσμιος πληθυσμός του γένους του γατόπαρδου σαρώθηκε από κάποια επιζωοτία, διαφορετική από το AIDS των αιλουροειδών. Μια πολύ μικρή ομάδα επιβίωσε, λόγω ανοσίας της αγέλης ή και γεωγραφικής απομόνωσης, πολλαπλασιάστηκε και αποίκισε εκ νέου την Αφρικανική Ήπειρο, την Αραβική χερσόνησο και τις Ινδίες απ’ όπου έχει ήδη εξαφανιστεί. Η γενετική αυτή πενία θέτει σε άμεσο κίνδυνο την επιβίωση του είδους εάν υπάρξει κάποια επιζωοτία πχ του κορωναϊού των αιλουροειδών FCoV, στους βιότοπους όπου ζει.

3.2. Η περίπτωση της πανώλης των Βοοειδών:

Η ζωονόσος πανώλη των Βοοειδών σάρωσε σαν πανζωοτία – όρος αντίστοιχος της πανδημίας για ζωικούς πληθυσμούς – τους παγκόσμιους πληθυσμούς άγριων πληθυσμών βοοειδών και κατέστρεψε μέγα μέρος του ζωικού κεφαλαίου διεθνώς. Αν και φέρει το όνομα της πανούκλας[4], ήταν ιογενής ζωονόσος γνωστή από την αρχαιότητα.

Κατά την πανζωοτία του 1740, εξολόθρευσε μέσα σε μια εικοσαετία περίπου 200 εκατομμύρια βοοειδών, σαρώνοντας τη ζωική παραγωγή της εποχής. Την δεκαετία του 1880, εξόντωσε ένα εκατομμύριο βόδια στην Ρωσία και την κεντρική Ευρώπη. Οι τελευταίες μεγάλες επιζωοτίες στην Ευρώπη, έγιναν κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους και έπληξαν κυρίως τη Βουλγαρία.

Αλλά η χειρότερη πανζωοτία έγινε στην Αφρική και συνδέεται άμεσα με τα εγκλήματα του Βρετανικού ιμπεριαλισμού στην Μαύρη Ήπειρο. Για την διεξαγωγή των επιθετικών του πολέμων από το 1892 έως το 1900, ο λόρδος Κίτσενερ, όταν εισέβαλε στο Σουδάν χρησιμοποίησε ινδικά βόδια για να σύρουν το βαρύ πυροβολικό του. Τα βόδια αυτά ήταν ασυμπτωματικοί φορείς ενός στελέχους του ιού το οποίο μεταδόθηκε στα ντόπια οικόσιτα κοπάδια. Το 1896 η αφρικανική πανζωοτία που πυροδοτήθηκε από τον ινδικό ιό, εξόντωσε μέχρι και το 90% του συνολικού ζωικού κεφαλαίου σε όλο το Νότιο τμήμα της ηπείρου. Ήταν μια καταστροφή καθαρά ανθρωπογενούς προέλευσης.

Η πανζωοτία ανασχέθηκε μερικά κατά το τέλος της τελευταίας 10ετίας του 19ου αιώνα από ένα πρώτο εμβόλιο μέτριας αποτελεσματικότητας.

Το μεγαλύτερο οικολογικό έγκλημα του ιμπεριαλισμού κατά του συστήματος πανίδας της λεγόμενης Αιθιοπικής Ζώνης (περιλαμβάνει όλη την Αφρική), του τελευταίου μεγάλου οικοσυστήματος του πλανήτη συντελέστηκε όταν η πανζωοτία που ξέφυγε εξ αρχής από τα οικόσιτα, διαδόθηκε στους άγριους πληθυσμούς βοοειδών. Ήταν ένας περιβαλλοντικός Αρμαγεδδώνας! Εκατομμύρια βοοειδή της αφρικανικής πανίδας από δεκάδες εμβληματικά είδη, αντιλόπες και ελάφια όλων των ειδών, βούβαλοι του Ακρωτηρίου και των δασών, αλκέλαφοι, ιππότραγοι, υπέκυψαν στην πανζωοτία. Ολόκληρες περιοχές των δύο τύπων σαβάνας πυκνής και αραιής βλάστησης, παραποτάμια οικοσυστήματα και περιοχές αφρικανικού μπους (θαμνότοποι) που έσφυζαν από ζωή, ερημώθηκαν.

Αν και υποχώρησε στις αρχές του 20ού αιώνα, η επιζωοτία παρέμεινε ενδημική στην Αφρική. Ακόμα και μετά 130 χρόνια από την έκρηξη της πανζωοτίας αυτής, οι αρχές και οι φύλακες των Αφρικανικών Εθνικών Πάρκων ανησυχούσαν περισσότερο για μια πιθανή έξαρση της ζωονόσου, παρά για τους λαθροκυνηγούς και τους καταπατητές γης.

Τελευταίο μείζον επεισόδιο της πανώλης των βοοειδών ήταν η αναζωπύρωσή της στο μεγαλύτερο μέρος της Αφρικανικής ηπείρου το 1982, με τεράστιες απώλειες σε ζωικό κεφάλαιο αξίας αρκετών δισεκατομμυρίων δολαρίων.


[1] Η Πανώλη κοινώς πανούκλα δεν οφείλεται σε ιό αλλά στο βακτήριο Yersinia pestis,από το όνομα του γιατρού Alexandre Yersin του Ινστιτούτου Παστέρ που τον ανακάλυψε.


Τελικά, το 1999 βρέθηκε το εμβόλιο κατά της πανώλης των βοοειδών. Το 2011 ανακοινώθηκε η καταστολή της ζωονόσου, σε διεθνές επίπεδο. Οι συνέπειες ωστόσο δεν υποχώρησαν. Η πανούκλα των βοοειδών σχετίζεται με την εμφάνιση της μόρβας [5], ασθένειας των κυνιδών που πέρασε στα άγρια είδη σαρκοφάγων της Αφρικής, λυκάονες (αγριόσκυλα), ύαινες και στο πιο εμβληματικό ζώο της Αφρικής κι όχι μόνον, στα λιοντάρια. Έχει βρεθεί το εμβόλιο από τα μέσα του προηγούμενου αιώνα αλλά εμβολιάζονταν κυρίως τα σκυλιά εργασίας και τα ζώα συντροφιάς. Από την ζωονόσο αυτή τα τελευταία χρόνια, έχει αφανισθεί το 20% του πληθυσμού των λιονταριών της Τανζανίας. Ακολουθούνται σήμερα προγράμματα εμβολιασμού της άγριας ζωής με δημιουργία ζώνης ανοσίας μακράς περιόδου[6].

Όπως φαίνεται από τα ανωτέρω εκτεθέντα, οι μεγάλες επιζωοτίες που εξελίχθηκαν σε πανζωοτίες, έφεραν στο χείλος της εξαφάνισης ή οδήγησαν σε αυτήν, δεκάδες γένη και ακόμα περισσότερα είδη. Η ανοσία της αγέλης όποτε επιτεύχθηκε έγινε με πολύ υψηλό «φόρο» επιβίωσης. Στην περίπτωση της πανούκλας των βοοειδών όμως χρειάστηκε η δραστική παρέμβαση της Κτηνιατρικής, της Μικροβιολογίας και της Φαρμακολογίας για να ανασχεθεί ο αφανισμός. Το κατώφλι της ανοσίας της αγέλης αποδείχτηκε πολύ υψηλό και εύθραυστο ως προστατευτική λειτουργία.

  1. Η συλλογική ανοσία στους ανθρώπινους πληθυσμούς

Οι μεγάλες πανδημίες που έπληξαν την ανθρωπότητα, είχαν απρόβλεπτες συνέπειες που εμφανίστηκαν σε ιστορικό βάθος, πέρα από τις άμεσες συνέπειες της εκατόμβης θανάτων που διέτρεξαν τους κοινωνικούς σχηματισμούς της εποχής τους. Η πανώλη επί παραδείγματι. Θα κάνουμε μια αναφορά σε δύο από τις τρεις μείζονες πανδημίες της.

Η Ιουστινιάνεια Πανώλη, η πρώτη μεγάλη πανδημία πανώλης στην Ευρώπη, στις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου, στην Εγγύς και την Μέση Ανατολή. Η πανδημία αυτή εκδηλώθηκε στην Αίγυπτο το 542 επί Ιουστινιανού αυτοκράτορα και προκάλεσε 50 εκατομμύρια θανάτους μέσα σε λίγα χρόνια.

Η Μαύρη πανώλη του 14ου Αιώνα, η επιλεγόμενη Μαύρος Θάνατος, εξολόθρευσε το ένα τρίτο ίσως και το μισό του ευρωπαϊκού πληθυσμού με πάνω από 200 εκατομμύρια θύματα. Είναι προφανές ότι πρέπει να αναπτύχθηκαν φαινόμενα συλλογικής ανοσίας, γιατί οι επιδημίες αυτές που εξαπλώθηκαν σε κύματα από το 1347 έως το 1721, άφησαν κάποιες περιοχές με ελάχιστες απώλειες και φείσθηκαν ενός μικρού ποσοστού 20% ατόμων που επιβίωσαν ενώ αρρώστησαν. Τελικά οι πανδημίες αυτές υποχώρησαν για λόγους που δεν έχουν διαλευκανθεί πλήρως. Νικήθηκαν δε με την ανάπτυξη εμβολίου κατά της πανώλης.

Σε όλες σχεδόν τις επιδημίες πριν την ανακάλυψη των εμβολίων, το τίμημα της αυθόρμητης υποχώρησης των επιδημιών ήταν υψηλό και κατέστρεψε πολιτισμούς. Συνεπώς μπορούμε σε τέτοιες περιπτώσεις να μιλάμε για επίτευξη συλλογικής ανοσίας μόνον με την προσφυγή σε μαζικούς εμβολιασμούς.

Οι ανθρώπινες κοινωνίες της εποχής της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης δεν πρέπει να αψηφούν τους βιοφυσικούς κινδύνους. Πρέπει να λάβουν σοβαρά υπόψη ότι η «μητέρα φύση» την οποία λεηλατούν, μπορεί σε πολλούς να φαντάζει γοητευτικά όμορφη, να παρέχει πρώτες ύλες και να διατηρεί τη ζωή, να έχει εξυμνηθεί σχεδόν λατρευτικά από τις τέχνες, να είναι συναρπαστικά ενδιαφέρουσα για τους επιστήμονες, αλλά για τα «παιδιά» της είναι πριν και πάνω από όλα κακοήθης και κάποτε «εκδικητική»!


[1] Νόσος του Carré, από το όνομα του μικροβιολόγου Henri Joseph Carré που την ανακάλυψε.

[1] Η προφύλαξη που παρέχουν τα σύγχρονα εμβόλια μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 11 χρόνια.


  1. Συλλογική ανοσία και μαζικοί εμβολιασμοί

Ο εμβολιασμός λειτουργεί γενικά σαν ένα είδος «αντιπυρικής ζώνης», ένα είδος αναχώματος που εμποδίζει την εξάπλωση της νόσου σε τμήματα του πληθυσμού. Δημιουργεί το απαραίτητο κατώφλι εμφάνισης της συλλογικής ανοσίας. Ακόμα και εκείνοι που δεν εμβολιάστηκαν προστατεύονται έμμεσα από τους εμβολιασμένους, αφού στατιστικά οι πιθανότητες να συναντήσουν κάποιον ασθενή και να κολλήσουν είναι σημαντικά μειωμένες. Στον πίνακα που ακολουθεί, παρουσιάζεται η σχέση συλλογικής ανοσίας και μαζικού εμβολιασμού και κατ’ εκτίμηση το κατώφλι συλλογικής ανοσίας μεταδοτικών ασθενειών που επιτυγχάνεται με τον μαζικό εμβολιασμό.

Ασθένεια (αιτιολογία) Τρόπος Μετάδοσης Ro* Κατώφλι συλλογικής ανοσίας
Διφθερίτιδα (βακτήριο) Σάλιο 6-7 85 %
Ιλαρά (ιογενής) Αναπνοή 12-18 83-94 %
Παρωτίτιδα [7] (ιογενής) Σταγονίδια σάλιου δια μέσου αναπνοής 4-7 75-86 %
Κοκκύτης (βακτήριο) Σταγονίδια σάλιου δια μέσου αναπνοής 12-17 92-94 %
Πολιομυελίτιδα (ιογενής) Σάλιο & κόπρανα 5-7 80-86 %
Ερυθρά (ιογενής) Σταγονίδια σάλιου δια μέσου αναπνοής 5-7 83-85 %
Ευλογιά (ιογενής) Κοινωνική επαφή 6-7 83-85 %
*Ο συντελεστής Ro είναι ο μέσος αριθμός μη εμβολιασμένων ατόμων που υπόκεινται σε δευτερογενή μόλυνση από έναν μόνο ασθενή. Δηλαδή ένας ασθενής με μαγουλάδες πχ, μπορεί να «κολλήσει» με σταγονίδια από 4 έως 7 άτομα, ενώ ένας ασθενής με κοκκύτη μπορεί να μολύνει 12 έως 17 άτομα.

Από τον πίνακα προκύπτει το υψηλό κατώφλι συλλογικής ανοσίας[8].

Γιατί όλες αυτές οι «ιατρικές» πληροφορίες; Για να καταδειχθεί ότι η συλλογική ανοσία διεθνώς από τα τέλη του 19ου Αιώνα επιτυγχάνεται στους ανθρώπινους πληθυσμούς με μαζικούς εμβολιασμούς. Ας αναφερθούμε για παράδειγμα σε έναν από τους μεγαλύτερους «φονιάδες», στην ευλογιά, μία εξαιρετικά μεταδοτική ιογενή νόσο με αρκετές δεκάδες εκατομμυρίων νεκρών κάθε έτος. Το κατώφλι της συλλογικής ανοσίας που επιτεύχθηκε με τον μαζικό εμβολιασμό κατά τον 20ό αιώνα, ανήλθε περίπου στο 85% των ασθενών, κατώφλι αρκετά υψηλό. Σημειώνεται ότι το κατώφλι αυτό επιτεύχθηκε μόνον με τον εμβολιασμό και εξάλειψε την νόσο από τη φύση.

Όταν δεν υπάρχει εμβόλιο, το να επαφίεται κανείς, ακόμα κι αν έχει κάνει ακριβείς προβλέψεις, στην πιθανή εμφάνιση του κατωφλιού ανοσίας, ενέχει μεγάλο βαθμό απροσδιοριστίας, αβεβαιότητας και επικινδυνότητας. Ενδεχομένως δε, η εξάπλωση μιας νόσου, στην περίπτωσή μας του κορωναϊού covid-19, να καταστεί εκτός ελέγχου με μεγάλο αριθμό κρουσμάτων και κατ’ επέκταση θυμάτων.


[1] Μαγουλάδες.


  1. Το Βρετανικό παράδειγμα και ο κοινωνικός δαρβινισμός

Στην Βρετανία επελέγη αντί της πολιτικής του περιοριστικού εγκλεισμού του πληθυσμού μία στρατηγική συλλογικής ανοσίας σύμφωνα με την οποία οι πολίτες μόνον εφόσον μολυνθούν από τον κορωναϊό σε ικανό ποσοστό, θα μπορούν να αναπτύξουν αυτή την ανοσία. Ως κατώφλι ανάπτυξης της ανοσίας της αγέλης – όπως επιμένουν να την λένε οι Βρετανοί – εκτιμήθηκε η μόλυνση του 60% του πληθυσμού. Αυτοί θα λειτουργούσαν σαν ασπίδα για το τμήμα του πληθυσμού που δεν θα είχε ακόμα μολυνθεί. Παράλληλα οι ευπαθείς ομάδες άνω των 70 ετών θα έμεναν περιορισμένοι για πολλούς μήνες και θα λαμβάνονταν κάποια υποστηρικτικά μέτρα. Στην πράξη όμως δεν λήφθηκε κανένα μέτρο.

Η επιλογή αυτή επικρίθηκε ως πρακτική υψηλού ρίσκου από πολλούς επιδημιολόγους. Ο «Guardian» δημοσίευσε μία υγειονομική μελέτη σύμφωνα με προβλέψεις της οποίας, θα μολυνθεί το 80% των Βρετανών και περίπου 8 εκατομμύρια θα χρειαστεί να εισαχθούν σε νοσοκομεία τους προσεχείς 12 μήνες! Η κυβέρνηση είχε απορρίψει αυτό το σενάριο.

Οι Βρετανοί ειδικοί διχάστηκαν. Υπήρξαν κατηγορίες του ιατρικού κόσμου κατά της κυβέρνησης για «υπερβολική αυτοπεποίθηση». Αντίθετα, διαπρεπής μαθηματικός, καθηγητής της Στατιστικής στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ υπερασπίστηκε την επιλογή της κυβέρνησης ισχυριζόμενος ότι η ανοσία της αγέλης θα προκύψει αργά ή γρήγορα κι ο στόχος της κυβέρνησης θα πρέπει να είναι μέχρι τότε, μία πολιτική περιορισμού του κόστους σε ανθρώπινες ζωές. Άλλοι καθηγητές της Ιατρικής πιστεύουν πως η καμπύλη προσβολής από τον κορωναϊό μπορεί να αντιστραφεί όπως έγινε στην Κίνα, την Κορέα και τη Σιγκαπούρη αλλά μόνον με την δραστική παρέμβαση της κυβέρνησης και μέτρα περιοριστικού εγκλεισμού.

Τέλος σύμφωνα με τον παιδίατρο πρώην διευθυντή τμήματος του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας [9] η συλλογική ανοσία μπορεί ακόμα κι αν επιτευχθεί να μην έχει διάρκεια γιατί ο Covid-19 ο οποίος τώρα μελετάται, μπορεί να αντιδράσει όπως η γρίππη: Να μεταλλάσσεται συνεχώς και κάθε χρόνο να απαιτείται νέος εμβολιασμός. Ή αντίθετα, ο Covid-19 που αντιμετωπίζεται σαν γρίππη να έχει εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά και να απαιτεί διαφορετική αντιμετώπιση.

Όποιος και να έχει δίκιο γιατί δεν μπορεί να αποκλείσει κανείς εντελώς την πιθανότητα λειτουργίας του μοντέλου της συλλογικής ανοσίας, η κυβέρνηση Τζόνσον χάρις στην κατακραυγή και τη διόγκωση των κρουσμάτων, εντελώς ανέκρουσε πρύμναν και προχωρεί τώρα σε πολιτικές περιοριστικών μέτρων, ανάλογων αυτών των υπόλοιπων χωρών. Το αν έχει γίνει ζημιά και πόσο μεγάλη, θα φανεί σε λίγο καιρό στο «ταμείο». Αυτό που φοβήθηκε περισσότερο η κυβέρνηση Τζόνσον ήταν η μετατροπή της κοινωνίας σε ανεξέλεγκτη ζούγκλα, ιδίως αν επισυνέβαιναν μαζικοί θάνατοι πέρα από κάθε δυνατότητα διαχείρισης.

Είναι εντυπωσιακό ωστόσο πως η νεοφιλελεύθερη προσέγγιση κατέληξε στην επιλογή ενός μοντέλου διαχείρισης τόσο μεγάλης διακινδύνευσης! Είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς πως κάποια επιτελεία μπορεί να διάβηκαν τον Ρουβίκωνα ενός άκρατου και παραληρηματικού κοινωνικού δαρβινισμού, γιατί περί αυτού πρόκειται και να σχεδίασαν ή εν πάσει περιπτώσει να ανέχτηκαν μία ενδεχόμενη εκατόμβη ευάλωτων τμημάτων του πληθυσμού.

Αν το δούμε υπό το πρίσμα του αγνού, ανόθευτου φιλελευθερισμού με την στρατηγική αυτή απαλλάσσεις το ασφαλιστικό σύστημα από το τμήμα βάρους των συντάξεων, απαλλάσσεις το σύστημα υγείας από το ένα νοσηρό τμήμα του πληθυσμού και παράλληλα απελευθερώνεις πόρους από την ενοχλητική υποχρέωση της προστασίας του πληθυσμού και της εφαρμογής πολιτικών κοινωνικού κράτους. Έτσι με το τέλος της υγειονομικής κρίσης, έχεις αμβλύνει τις επιπτώσεις του Brexit και είσαι ένα βήμα μπροστά από τον διεθνή ανταγωνισμό! Μου έρχεται στο μυαλό η εικόνα ενός σύγχρονου καταχθόνιου δόκτωρα Strangelove να εισηγείται με σαρδόνιο χαμόγελο το σχέδιο της ανοσίας της αγέλης στον Μπόρις Τζόνσον. Να αποφασίζει ένα επιτελείο εκπρόσωπων της νεοφιλελεύθερης ελίτ ποιοι θα ζήσουν και ποιοί θα πεθάνουν. Και μετά να πίνουν αυτάρεσκα κεφάτοι το pure malt τους! Παραφράζοντας την πασίγνωστη αποστροφή των Μαρξ – Ένγκελς, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ένα φάντασμα πλανάται πάνω από το Ηνωμένο Βασίλειο: το φάντασμα του Μάλθους!

Πέρα από αστεϊσμούς, μπορεί να δυσκολεύεται κανείς να πιστέψει τέτοια σενάρια αλλά η επιλογή της στρατηγικής αυτής, χωρίς να υπάρχει εμβόλιο να την υποστηρίξει, είναι μια κακοήθης εφαρμογή των νόμων της φυσικής επιλογής στην βρετανική κοινωνία. Είναι μια πολιτική που το τελικό της αποτέλεσμα δεν απέχει από το σχέδιο Aktion T-4 των ναζί που στόχευε στην εξόντωση των αναπήρων, των χρόνια ασθενών και αυτών που δεν κάλυπταν τις ευγονικές «προδιαγραφές» της αρείας φυλής. Μόνο που εδώ ο κύριος στόχος είναι οι φτωχοί. Ο Ιός του νεοφιλελεύθερου παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού ίσως αποδειχθεί πιο φονικός από τον Covid-19…


[1] Αρχική πηγή: « History and Epidemiology of Global Smallpox Eradication » [archive]: Disease, Prevention, and Intervention, The CDC and the World Health Organization, diapos 16-17.


Επίλογος

Όπως έχει ήδη αναφερθεί οι μεγάλες πανδημίες που έπληξαν την ανθρωπότητα, πέρα από τα θύματά τους είχαν απρόβλεπτες συνέπειες. Ο λοιμός των Αθηνών, έπληξε ανεπανόρθωτα την Αθηναϊκή Αρχή και άλλαξε τον ρου της Ιστορίας.

Η Ιουστινιάνεια πανώλη είχε σαν συνέπεια την αποτυχία του εν εξελίξει σχεδίου του Ιουστινιανού να επανενώσει τα δύο τμήματα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η προϊούσα αποδυνάμωση της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, καθώς και της αυτοκρατορίας των Σασσανιδών, επέτρεψαν στις αραβικές νομαδικές φυλές, ενωμένες υπό την αιγίδα του Ισλάμ, να αναδυθούν ως παγκόσμια δύναμη και να επεκτείνουν τις κατακτήσεις τους στην Μικρά Ασία, την Αίγυπτο, τη Νότια Ευρώπη.

Ο Μαύρος Θάνατος του 14ου αιώνα, σάρωσε αυτοκρατορίες, μακροπρόθεσμα λειτούργησε σαν ένα είδος προπομπού της Αναγέννησης και επιτάχυνε την κατάρρευση του φεουδαλικού κόσμου.

Δεν γνωρίζουμε ακόμα αν θα ανασχεθεί η νόσος του Covid-19, πότε και με τι κόστος σε ανθρώπινες ζωές. Δεν γνωρίζουμε ακόμα ποιες θα είναι οι συνέπειές της πανδημίας στην εξέλιξη του κοινωνικού σχηματισμού και σε μακροιστορικό επίπεδο. Γνωρίζουμε ωστόσο ότι ο καπιταλισμός της εποχής μας έδειξε και σε αυτή την κρίση την χρεωκοπία του. Δεν μπορεί να ανασχέσει την υγειονομική κρίση παρά μόνον με πολιτικές προς όφελος της ολιγαρχίας και εις βάρος των πολλών. Η ιδιωτικοποίηση τομέων της κοινωνικής πολιτικής είναι αναποτελεσματική και σε τελευταία ανάλυση απάνθρωπη.

Σήμερα στον 21ο αιώνα, με τις δυνατότητες της Επιστήμης δεν πρέπει να αφήσουμε να εξελιχθούν ασθένειες σε πανδημίες Δαντικών διαστάσεων. Θα πρέπει ωστόσο να είμαστε σε επιφυλακή για την απόκρουση της νεοφιλελεύθερης διαχείρισης των υγειονομικών κρίσεων. Και κυρίως να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε το καθεστώς της επόμενης μέρας που σήμερα εξυφαίνουν με περιοριστικές πολιτικές του αναγκαστικού για την ανάσχεση της εξάπλωσης της νόσου εγκλεισμού και της απομόνωσης. Να μην αποδεχτούμε και να μη συνηθίσουμε συμπεριφορές κοινωνικού κανιβαλισμού που θα επιχειρήσουν να μας επιβάλλουν και μετά την κρίση της πανδημίας.


[1] Στα αγγλικά Herd immunity, όταν αναφέρεται σε ζωικούς πληθυσμούς. Όταν αναφέρετε σε ανθρώπους χρησιμοποιείται ο όρος social immunity. Οι αντίστοιχοι όροι στα γαλλικά είναι immunité grégaire ή immunité de communauté ή collective, αγελαία ή κοινωνική ή ανοσία της κοινότητας ή συλλογική ανοσία.

[2] Το φαινόμενο λειτουργεί στατιστικά σαν ένας αντίστροφος δείκτης Σίμπσον. Ο δείκτης Σίμπσον ή δείκτης σπανιότητας μετράει τις πιθανότητες που έχει ένα άτομο ενός είδους να συναντηθεί με άλλο άτομο του ίδιου είδους. Στην περίπτωσή μας μετρώνται οι πιθανότητες ένα άρρωστο άτομο να συναντηθεί με άλλο άτομο με την ίδια αρρώστια.

[3] Radiation Adaptative ή radiation évolutive, από τη θεωρία των Stephen Jay Gould και Niles Eldredge, «theory of punctuated equilibria».

[4] Η Πανώλη κοινώς πανούκλα δεν οφείλεται σε ιό αλλά στο βακτήριο Yersinia pestis,από το όνομα του γιατρού Alexandre Yersin του Ινστιτούτου Παστέρ που τον ανακάλυψε.

[5] Νόσος του Carré, από το όνομα του μικροβιολόγου Henri Joseph Carré που την ανακάλυψε.

[6] Η προφύλαξη που παρέχουν τα σύγχρονα εμβόλια μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 11 χρόνια.

[7] Μαγουλάδες.

[8] Αρχική πηγή: « History and Epidemiology of Global Smallpox Eradication » [archive]: Disease, Prevention, and Intervention, The CDC and the World Health Organization, diapos 16-17.

[9] Anthony Costello, πρώην διευθυντής του Department of Maternal, Newborn, Child and Adolescent Health του ΠΟΥ.

 

Χαρίλαος Φλώρος

Πολιτικός Επιστήμονας 

(Ινστιτούτο Πολιτικών Μελετών – IEP Grenoble και Τμήμα Πολιτικών Επιστημών της Νομικής – ΕΚΠΑ)

 

 

IndependentNews.gr