Σταμάτης Θεοδωρόπουλος: Pavlov’s Dog – Εξαρτημένη ζωή, εξαρτημένη μάθηση

Posted on 20 Ιανουαρίου, 2021, 9:43 πμ
16 secs

*Μία ομάδα ερευνητών από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας (ΙΤΚ) βρήκε στοιχεία ότι η περίφημη θεωρία του Παβλόφ μπορεί να είναι πιο περίπλοκη απ’ ό,τι πιστεύουμε μέχρι σήμερα.

Στα τέλη του 18ου αιώνα, ο νομπελίστας Ιατρικής Ιβάν Παβλόφ δημοσίευσε την εργασία του για τους αδένες του πεπτικού συστήματος, μια επισκόπηση της έρευνας που είχε κάνει σχετικά με τα εξαρτημένα αντανακλαστικά στα ζώα ύστερα από συγκεκριμένα ερεθίσματα και που γνωρίζουμε σήμερα ως κλασική εξαρτημένη μάθηση (classical conditioning). Για παράδειγμα, είχε διαπιστώσει ότι τα σκυλιά θα μπορούσαν να μάθουν μέσω αυτών των ερεθισμάτων ώστε να παρουσιάσουν ακούσια αντίδραση σε ανταμοιβή. Σύμφωνα με το γνωστό πείραμα, τούς δινόταν φαγητό ενώ παράλληλα ακουγόταν ένας συγκεκριμένος ήχος κουδουνίσματος. Τα σκυλιά εξέκριναν σάλιο όταν έβλεπαν το φαγητό τους. Ωστόσο, η επανειλημμένη έκθεση στον ήχο κουδουνίσματος στην παρουσία φαγητού είχε ως αποτέλεσμα να παράγουν έκκριση σάλιου μόνο και μόνο στο άκουσμα του ήχου, ανεξάρτητα από αν υπήρχε φαγητό ή όχι.

Αυτή η αντίδραση έγινε γνωστή ως η “θεωρία του Παβλόφ”. Η βασική αρχή είναι ότι ο σκύλος, ή ένας άνθρωπος που συμπεριφέρεται με παρόμοιο τρόπο δεν μπορεί να ελέγξει το συγκεκριμένο αντανακλαστικό, το οποίο συμβαίνει αυτόματα. Από την εποχή του Παβλόφ και μετά, πολλοί επιστήμονες έχουν ερευνήσει αυτή την αντίδραση σε ζώα και ανθρώπους και έχουν προσπαθήσει να την εξηγήσουν. Η ομάδα ερευνητών από το Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας βρήκε ότι η συγκεκριμένη αντίδραση είναι πολύ πιο περίπλοκη απ’ όσο τελικά θεωρούμε.

Πιο συγκεκριμένα η ομάδα σημειώνει ότι οι ερευνητές που ασχολούνται με την ενισχυτική μάθηση και τη συμπεριφορική νευροεπιστήμη, έχουν αναπτύξει γενικά θεωρίες μάθησης οι οποίες διαχωρίζονται σε δύο κατηγορίες, ανάλογα με το αν βασίζονται σε κάποια μοντέλα μάθησης ή όχι. Οι θεωρίες που δεν βασίζονται σε κάποιο μοντέλο αναφέρονται στη μάθηση ως αποτέλεσμα ανταμοιβής ή τιμωρίας, η οποία ωστόσο δεν συνδέεται με την πρόβλεψη αποτελεσμάτων. Από την άλλη, οι θεωρίες που βασίζονται σε μοντέλα μάθησης, αναφέρονται σε περιβαλλοντικές καταστάσεις όπου τα χαρακτηριστικά των αποτελεσμάτων χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση μιας τρέχουσας δράσης. Οι συγγραφείς καταλήγουν στο ότι η έρευνα οδήγησε σε στοιχεία που δείχνουν ότι η θεωρία του Παβλόφ δεν συμβαδίζει με καμία από τις δύο αυτές κατηγορίες, υποδηλώνοντας ότι όντως μπορεί να είναι περισσότερο πολύπλοκη απ’ όσο πιστεύουμε.

Στο πείραμα αυτό, οι ερευνητές παρουσίασαν στους εθελοντές οπτικά σήματα σε οθόνες ηλεκτρονικών υπολογιστών, τα οποία υποδήλωναν ότι σύντομα θα εμφανιζόταν μια μορφή ανταμοιβής στην οθόνη. Ενώ οι εθελοντές κοίταζαν την οθόνη, οι ερευνητές παρακολουθούσαν τα μάτια τους για να δουν που κοιτάζουν και για πόση ώρα αναζητώντας επίσης αλλαγές στο μέγεθος της κόρης του ματιού, μια αυτόματη αντίδραση στην αντίληψη ενός ερεθίσματος.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα τους, οι ερευνητές αναφέρουν ότι η αντίδραση των εθελοντών δείχνει ότι η εξαρτημένη μάθηση του Παβλόφ περιλαμβάνει δύο τύπους μάθησης, ξεχωριστούς μεταξύ τους: έναν που περιλαμβάνει την αποτίμηση ενός αποτελέσματος, και έναν άλλο περισσότερο δεκτικό ως προς την υποτίμηση αποτελεσμάτων και που αντιπροσωπεύεται από λιγότερες αλλαγές στο μέγεθος της κόρης του ματιού, την ώρα που οι εθελοντές φαντάζονταν να καταναλώνουν τα φαγητά που εμφανίζονταν στην οθόνη του υπολογιστή.

Με βάση το κείμενο μπορούμε να εφαρμόσουμε τα αποτελέσματα της μελέτης, από τη θεωρία στην πράξη, σε όλες τις πτυχές της ζωής μας ο καθένας ξεχωριστά και να επανεξετάσουμε από τις προσωπικές μας σχέσεις, που καθορίζουν την καθημερινότητα μας και εν τέλει το βίο μας, ως την πολιτική ζωή που καθορίζει και ιεραρχεί τον ευρύτερο τρόπο λειτουργίας, ρύθμισης και εν τέλει βίου όλης της κοινωνίας, και πώς αυτή θα πορευτεί σε όλα τα επίπεδα. Ακόμα και ποσοτικά αλλά προπάντων ποιοτικά.

Πόσο χειριστικοί είναι οι πιο κοντινοί μας άνθρωποι απέναντί μας; Πόσο εμείς; Πόσο μας κοστίζει σε ελευθερία, τόσο ως χειριζόμενοι αλλά τόσο και ως χειριστές.

Προσωπικά θεωρώ πως ένας χειριστής, χωρίς να τον λυπάμαι βεβαίως, είναι λιγότερο ελεύθερος από εκείνον τον οποίο επιχειρεί να χειριστεί. Όμως το κακό που προκαλεί είναι τεράστιο στην ελευθερία του άλλου. Ο ίδιος ζει στη φυλακή τού να σκέφτεται συνεχώς και να γεννά μεθόδους χειρισμού και να τις εφαρμόζει καταστρεπτικά, τις περισσότερες των περιπτώσεων σε εκείνον που νιώθει πιο κοντά του και για τους οποίου υποτίθεται ότι τρέφει τα πιο πλούσια συναισθήματα που διαθέτει, συνήθως δε αυτά προβάλλει ως βασικό επιχείρημα της στρατηγικής του, το καμπανάκι του. Καμία ελευθερία για κανέναν από τους δύο.

Η χειριστική του διάθεση, όμως, και εν τέλει ικανότητα είναι τυχαίο γενετικό αποτέλεσμα ή προέρχεται από τον τρόπο ρύθμισης και λειτουργίας της κοινωνίας που επηρέασε τον στενό οικογενειακό κύκλο που μεγάλωσε και που σε μια ασυνείδητη προσπάθεια επιβίωσης με τους κατά καιρούς εφαρμοζόμενους νόμους/όρους του κράτους μετατράπηκε σε μοναδικό τρόπο να ζήσει; Αυτό είναι ερώτημα που απευθύνεται στον τρόπο άσκησης και εφαρμογής της πολιτικής η οποία είναι υπεύθυνη.

Είναι σαφής κι εξόφθαλμη η απάντηση, αν και αρχικώς μοιάζει σύνθετη, διότι, αν δεχτούμε πως είναι γενετικό αποτέλεσμα, τότε όλα είναι γενετικό αποτέλεσμα.

Ένας στρατιώτης, όμως, στον πόλεμο, ακόμα περισσότερο ένας αντάρτης, δεν επέλεξε ποτέ να σκοτώσει ή να σκοτωθεί. Κάποια πολιτική τον υποχρέωσε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο και τα (πολλά) λοιπά που μπαίνουν όλα στην ίδια κρίση.

Συγχωρώ τον σύντροφο ή τον φίλο μου που είναι χειριστικός απέναντί μου και μου στερεί την ελευθερία, διότι φταίει η οικογένεια και η λειτουργία της κοινωνίας την εποχή που μεγάλωνε; Όχι κατηγορηματικά, γιατί είτε φταίει είτε όχι γι’ αυτό που είναι και αυτό που προκαλεί, φυλακίζει τη μοναδικότητα της ελευθερίας και των δικαιωμάτων μου. Ο ίδιος πρέπει να το αντιληφθεί και να δουλέψει με τον εαυτό του για τη δική του ελευθερία και τα δικά του δικαιώματα.

Τα καμπανάκια και οι καμπάνες είναι για να μη χαθεί η γίδα, να την ακούει ο σκύλος, όχι να εκκρίνουν οι σιελογόνοι αδένες του σάλια.

Στην Ελλάδα με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, γνωρίζουμε το πώς ασκήθηκε η πολιτική, τι κοινωνίες διαμόρφωσε και πόσο επηρέασε τη ζωή και την ελευθερία των ανθρώπων, τι πληγές άφησε, μέχρι και σήμερα.

Σήμερα, με αφορμή (κι όχι αιτία θεωρώ) την πανδημία του Covid-19 βλέπουμε να ασκείται μια πολιτική στέρησης ελευθεριών και δικαιωμάτων σε παγκόσμια μάλιστα κλίμακα.

Ας οραματιστούμε το μέλλον βάσει της ασκηθείσας σημερινής πολιτικής. Τι κοινωνία θα παράγει και τι ανθρώπους;

Ας σκεφτούμε πως το χθεσινό καμπανάκι του Παβλόφ είναι η σημερινή αστυνομική σειρήνα. Οι άνθρωποι έχουν μάθει να νιώθουν ταραχή και φόβο στο άκουσμά της. Αν παρατηρήσουμε, θα δούμε πως η χρήση της είναι σε ένα συνεχές τον τελευταίο χρόνο. Ας αξιολογήσουμε λοιπόν όπως πρέπει το σε τι μπορεί να οφείλεται αυτό το συνεχές σε πόλεις που οι άνθρωποι είναι έγκλειστοι σε lockdown.

Ας αναλογιστούμε γιατί σε μια χώρα που απειλείται από την πανδημία κι ο λαός βρίσκεται έγκλειστος, η κυβέρνηση της αποφασίζει την αύξηση του αστυνομικού σώματος με τη δημιουργία νέων ομάδων και παράλληλα την παραμέληση των αυξημένων υγειονομικών αναγκών και των νοσοκομείων, μπροστά μάλιστα σε ένα τρίτο κύμα πανδημίας, όπως οι ειδικοί επιστήμονες προειδοποιούν.

Ας αναλογιστούμε αναφορικά με την επιβολή παράλογων κι εξωφρενικών, άκρως τιμωρητικών, προστίμων που αγγίζουν τον κατώτατο μισθό και ξεπερνούν συντάξεις, την ίδια εποχή που η οικονομία είναι στην απόλυτη άβυσσο, η ανεργία δεν μπορεί να υπολογιστεί, κατ’ εμέ, τα λουκέτα των μικρομεσαίων είναι αναπόφευκτα και όποια κι αν είναι η συνέχεια της πανδημίας, ακόμα κι αν σήμερα  τελείωνε ο κύκλος της, η χώρα και ο λαός της χρειάζονται προστασία και φροντίδα καθώς βρίσκονται μπροστά στο τέρας, όχι μόνο της φτώχειας, αλλά της πείνας.

Μήπως αυτό είναι και μια απάντηση στο γιατί η κυβέρνηση έχει επιλέξει τόσο αστυνομικό στρατό; Σχεδόν διπλομισθωμένο;

Η πείνα των υπολοίπων είναι η απάντηση; Διότι, όπως όλοι γνωρίζουμε, όλα αντέχονται εκτός από την πείνα, και οι πεινασμένοι, μη έχοντας τίποτα να χάσουν, μοιραία εξεγείρονται.

Και πρώτοι από όλους οι νέοι άνθρωποι που διεκδικούν -και οφείλουν στον εαυτό τους να το κάνουν- το μέλλον τους. Όπως κι εμείς οι μεγαλύτεροι οφείλουμε να σταθούμε δίπλα στα παιδιά μας και τη ζωή τους, όταν συμβεί αυτό. Είναι ιερό χρέος μας κι ευθύνη, τη στιγμή μάλιστα που όχι μόνο δεν καταφέραμε ως γενιές να τους παραδώσουμε έναν καλύτερο κόσμο, αλλά έναν τρισχειρότερο.

Το κράτος στέλνει αστυνομία στα πανεπιστήμια. Πόσο πιο ξεκάθαρο το γιατί;

Οφείλουμε ένα μεγάλο ΟΧΙ που θα προστατέψει τα παιδιά μας και τα δικαιώματά τους. Οφείλουμε εμείς να βάλουμε το στήθος μας σε αυτό το ΟΧΙ. Οφείλουμε να τα υπερασπιστούμε και να σταθούμε με σεβασμό μπροστά τους, ζητώντας τους συγγνώμη για όσα δεν καταφέραμε και γι’ αυτό που τους παραδίδουμε.

Δεν υπάρχουν δικαιολογίες. Καμία απολύτως και για κανέναν.

Τα καμπανάκια του Παβλόφ που ετοιμάζουν να φορέσουν στους νέους και τις νέες στα αστυνομοκρατούμενα  Πανεπιστήμια – Προβατοποιεία, πρώτα ως γονείς και μετά ως ελεύθεροι, σκεπτόμενοι κι αγωνιζόμενοι άνθρωποι, οφείλουμε να τα κατεβάσουμε. Ας ξεκινήσουμε από αυτό.

Πεδίον δόξης λαμπρό. Eν αρχή των πάντων, για καλύτερους ανθρώπους, καλύτερη κοινωνία, καλύτερο μέλλον Πρώτα η υπεράσπιση της Παιδείας. Χωρίς αυτήν καμιά καλύτερη ζωή δεν θα υπάρξει.

 

 

 

*Βιβλιογραφία-Παραπομπή – Μελέτη: Behavioural evidence for parallel outcome-sensitive and outcome-insensitive Pavlovian learning systems in humans
Απόδοση: Κατερίνα Κακουλάκη
Επιμέλεια: PsychologyNow.gr

 
Για το IndependentNews.gr,αρθρογραφία Σταμάτης Θεοδωρόπουλος

 

...