Χαρίλαος Φλώρος: Επιστημονικές απάτες, αγυρτεία και φάρσες

Posted on 04 Δεκεμβρίου, 2020, 12:59 μμ
22 secs

«Η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση!»

Αλβέρτος Αϊνστάιν

Η Επιστήμη ή μάλλον οι επιστήμες σαν συστήματα κωδικοποίησης, ταξινόμησης και ιεράρχησης των γνώσεων, σαν συστήματα συστημάτων, σαν έννοιες, κατηγορίες και υλική δύναμη, αναδύθηκαν βασανιστικά μαζί με την Νεωτερικότητα. Η επιστήμη κατέχει δικαίως ίσως, την κεντρική θέση που ξέρουμε στους σύγχρονους κοινωνικούς σχηματισμούς. Στο παρόν πόνημα δεν θα ασχοληθούμε με το κλέος της επιστήμης και τα επιτεύγματά της, ούτε με τον επιστημολογικό προβληματισμό για την ίδια την επιστήμη. Ούτε με τις στρεβλώσεις που δημιουργούν σε μεγάλο βαθμό η μεταφυσική προσέγγιση και η εξανθρωπισμένη θεώρηση του κατηγορήματος επιστήμη.

Θα ασχοληθούμε με κάποια καμώματα των ιερέων και θεραπόντων της, των επιστημόνων. Θα ασχοληθούμε με τις επιστημονικές εκτροπές εκείνες που υπήρξαν προϊόντα απάτης, χειραγώγησης, συνειδητής στρέβλωσης των δεδομένων και των μετρήσεων για να εκμαιευτούν προειλημμένα συμπεράσματα και να αιτιολογηθούν έωλες θεωρητικές προσεγγίσεις. Θα αναφερθούμε συνοπτικά σε κάποιες από τις πιο διάσημες, εμβληματικές επιστημονικές απάτες. Θα δούμε αγυρτείες επιστημόνων που ξέπεσαν στο επίπεδο του τσαρλατάνου! Φάρσες σοβαρών επιστημόνων που παρά τον αρχικό τους στόχο, έκαναν αίσθηση και επέδρασσαν στα επιστημονικά δρώμενα. Και τέλος θα δούμε κάποιες περιπτώσεις παραεπιστημών, όπου εμπλέκονται επιστήμονες σε «ένα στιγμιαίο ολίσθημα της λογικής». Προειδοποιούμε τους αναγνώστες/τριες, ότι χωρίς να παραιτηθούμε από άλλους επιστημονικούς κλάδους, θα ξεκινήσουμε με επιστημονικές απάτες από την ευρύτερη περιοχή της Βιολογίας όπου μπορούμε να ελέγξουμε καλύτερα την αξιοπιστία και την εγκυρότητα των γραφόμενών μας, ώστε να μην υποπέσουμε σε πλάνη ή να προσφύγουμε σε εξαπάτηση!

Η Επιστημονική Πλάνη

Κατ’ αρχήν θα πρέπει να διαχωρίσουμε την επιστημονική απάτη από την επιστημονική πλάνη και την επιστημονική φάρσα. Αντίθετα με την απάτη, η επιστημονική πλάνη είναι συνήθως αθέλητη και συνίσταται σε προσεγγίσεις που πάσχουν σε επίπεδο αξιοπιστίας και εγκυρότητας. Λάθος ερμηνεία δεδομένων, επιστημονικοφανή στερεότυπα ιδεολογικής φύσης, μη ορθή μεθοδολογία που μπορεί να οδηγήσει σε στρέβλωση των στοιχείων μετρήσεων, όλα αυτά μπορούν να παρεισφρήσουν σε όλους τους επιστημονικούς κλάδους. Η παράθεση των περιπτώσεων θα μπορούσε να γεμίσει ολόκληρο τόμο.

Πιο συγκεκριμένα, επισημαίνονται σαν γενεσιουργές αιτίες της πλάνης, η διατύπωση λανθασμένων θεωρητικών ή πειραματικών υποθέσεων και εργασίας, η αποδοχή αυθεντιών και της επιρροής τους, η υπερτίμηση επιστημονικών αξιωμάτων και των όρων επενέργειάς τους, η πρόωρη γενίκευση συμπερασμάτων με ανεπαρκή αριθμό στοιχείων ή αστοχίες επεξεργασίας, τα λάθη στην κατηγοριοποίηση και στην ταξινόμηση, οι πολιτικές παρεμβάσεις και ακόμα και σήμερα, η μερική ή και ολοκληρωτική απουσία επικοινωνίας ανάμεσα σε ερευνητικές ομάδες, καθώς και προβλήματα στην κοινοποίηση των δεδομένων. Πέρα από αυτούς τους λόγους, θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η επιστήμη προχωρά και δια μέσου μιας διαδικασίας άρνησης της πλάνης που εμπεριέχεται σε αυτήν, δεδομένου ότι η επιστημονική πλάνη είναι κατ’ αρχήν συνάρτηση του επιπέδου ανάπτυξης του επιστημονικού κλάδου στον οποίο αναφέρεται.

Ωστόσο και η επιστημονική πλάνη κάποιες φορές κινείται στα όρια της απάτης στην οποία προσφεύγει σαν έσχατη γραμμή άμυνας των θεωρήσεών της. Κι αυτό γιατί κάποτε είναι δύσκολο και οδυνηρό στους επιστήμονες να αναγνωρίσουν τα «νόθα» τέκνα τους, τα λάθη. Σημειώνεται ότι σε κάποιες περιπτώσεις μια επιστημονική πλάνη μπορεί να συμφύεται στα πειραματικά πλαίσιά της με κάποιου είδους απάτη. Ή αντίθετα η απάτη όσο χρόνο γίνεται πιστευτή προκαλεί λανθασμένες επιστημονικές προσεγγίσεις και θεωρητικές πλάνες. Υπάρχει και η περίπτωση της υποτιθέμενης επιστημονικής απάτης που στρέφεται εις βάρος έγκυρων επιστημονικών εργασιών. Η κατάσταση αυτή συνιστά επιστημονική πλάνη από την πλευρά των επικριτών ή των κατηγόρων! Αυτού του είδους η πλάνη που θεωρεί σαν απάτη μια σοβαρή επιστημονική συνεισφορά, συνήθως μεταφράζεται σε τραγωδία για έντιμους επιστήμονες που βιώνουν την καταφρόνια και την περιφρόνηση της επιστημονικής κοινότητας, του Τύπου και της κοινής γνώμης! Όταν εντοπίζεται η πλάνη, οι υπό κατηγορία επιστήμονες αποκαθίστανται. Σε ουκ ολίγες περιπτώσεις όμως, η δικαίωση είναι δώρον άδωρον γιατί επέρχεται μετά το θάνατο των ενδιαφερόμενων…

Τελειώνοντας με την επιστημονική πλάνη, οι συνέπειες της κάποτε μπορεί να είναι εξαιρετικά καταστροφικές στον πληθυσμό, στην οικονομία και στην κοινωνία. Επί παραδείγματι, ιατρικές ή επιδημιολογικές πλάνες οδηγούν σε τραγωδίες. Πχ το 1990 σε διεθνές επίπεδο, απεβίωσαν 94.000 άτομα από ιατρικά λάθη, παραλείψεις και μη ενδεδειγμένες ή αχρείαστες θεραπείες. Το 2013 ο αριθμός των αποβιωσάντων για τους ίδιους λόγους, ανήλθε σε 142.000 άτομα [1]. Η «ανοσία της αγέλης» είναι μια χαρακτηριστική περίπτωση, που ενδεχομένως δεν συνιστά επιστημονική πλάνη αυτή καθ’ εαυτή αλλά εμπεριέχει συνδυάζοντας επιστημονικές πλάνες ενδεχομένως και απάτες, πολιτικούς τυχοδιωκτισμούς, βιοπολιτική χειραγώγηση και ιδεολογικά στερεότυπα. Η πολιτική και υγειονομική διαχείριση της παρούσας πανδημίας Covid-19 που οφείλεται στον ιό SARS-CoV-2 [2], είναι πολύ πιθανό να καταστεί στο μέλλον προνομιακό πεδίο μελέτης από πολλούς επιστημονικούς κλάδους.

Η Αποστολή στην Έρημο Γκόμπι, μια Επιστημονική Πλάνη με Happy End

Υπάρχει πάντως μια επιστημονική πλάνη που η πανηγυρική διάψευση της ήταν μια μεγάλη στιγμή για την επιστήμη και δη για την Παλαιοντολογία! Ο Ρόι Τσάπμαν Άντριους (Roy Chapman Andrews) παλαιοντολόγος και φυσιοδίφης πεδίου, τυχοδιώκτης δηλαδή [3] που ενέπνευσε τον κινηματογραφικό ήρωα Ιντιάνα Τζόουνς, ασπαζόταν θεωρίες κατά βάση αντιδραστικές και ρατσιστικές που απέρριπταν μετά βδελυγμίας την καταγωγή των ανθρώπων από την Αφρική. Η θεώρηση αυτή πρέσβευε ότι δεν ήταν δυνατόν οι πρόγονοι του ανθρώπου να εξελιχθούν ως άνθρωποι στις σαβάνες της Αφρικής και στα τροπικά κλίματα όπου πρωτοεμφανίστηκαν και όπου επικρατούσαν «ευνοϊκές» συνθήκες «που τους έκαναν τεμπέληδες». Οι άνθρωποι έπρεπε να κατάγονται από προγόνους που κατοικούσαν στις ξηρές, άγονες και σκληρές για τη επιβίωση στέπες της Κεντρικής Ασίας, που τους έκαναν δυνατούς και ικανούς για εξέλιξη. Μάλιστα, ακόμα και οι πιο εξελιγμένοι πρωτεύοντες πίθηκοι που κατάγονταν από την Αφρική, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, έκαναν μια μεγάλη μετανάστευση προς τις κεντρικές στέπες της Ασίας, εξελίχθηκαν εκεί χάρις στο αφιλόξενο περιβάλλον και επέστρεψαν πάλι στην Αφρική. Σε αυτή τη μεγάλη επιστροφή, κάποιοι από αυτούς κατέκτησαν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό τον ανθρωπιδισμό που τους οδήγησε τελικά στην εξανθρώπιση [4]!

Ο Ρόι Τσάπμαν Άντριους αποφάσισε να αποδείξει αυτές τις προσεγγίσεις και το 1923 διοργάνωσε την πρώτη του αποστολή στην έρημο Γκόμπι για λογαριασμό του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Νέας Υόρκης. Κατά τις 10ετείς έρευνές του εκεί δεν ανακάλυψε τίποτα που να σχετίζεται με τη θεωρία που ασπαζόταν, ούτε ένα απολίθωμα ανθρωπίδη. Ανακάλυψε όμως ένα ολόκληρο πλούσιο κόσμο αγνώστων μέχρι τότε δεινοσαύρων που ήκμαζαν σε αυτή την εύφορη πριν 120 εκατομμύρια χρόνια περιοχή, στην αρχή του Κρητιδικού! Δύο από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις του ήταν ο «πρόγονος» του Τρικεράτωπα, ο φυτοφάγος Πρωτοκεράτωπας που πήρε το όνομά του (Protoceratops andrewsi), ο Θηρόποδας Οβιράπτορας (Oviraptor philoceratops) [5] και το πρώτο αυγό δεινοσαύρου. Πολλά από τα είδη δεινοσαύρων που ανακαλύφτηκαν στην έρημο Γκόμπι, μετανάστευσαν από την Ασία στην Αμερικανική Ήπειρο, και ήταν οι πρόγονοι ή συγγενείς ειδών που θεωρούνταν τυπικά Βορειοαμερικανικά. Αποδείχτηκε λοιπόν ότι τα Κερατόψια (ο Τρικεράτωπας και οι συγγενείς του) είχαν ασιατική καταγωγή. Ακόμα και οι φοβεροί Τυραννοσαυρίδες δεν είχαν αποκλειστικό βιότοπο την Βόρεια Αμερική.

Έκτοτε η έρημος Γκόμπι και η περιοχή γενικότερα έγινε ένα είδος Μέκκας για την Παλαιοντολογία των δεινοσαύρων μαζί με τις Μεσοδυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ, την Αλμπέρτα του Καναδά, την Αργεντινή και την Παταγονία και άλλες. Εξίσου σημαντική ανακάλυψη ήταν τα δεκάδες απολιθώματα μικροσκοπικών θηλαστικών [6] που ζούσαν πλάι στους δεινόσαυρους και επιβίωναν στη σκιά τους! Με αυτό τον φαντασμαγορικό τρόπο συνετρίβη η επιστημονική πλάνη της καταγωγής του ανθρώπου από τις στέπες της Κεντρικής Ασίας!

Η Επιστημονική Απάτη, ένας ανεπιθύμητος συνοδοιπόρος της Επιστήμης

Θα μπορούσαμε να ορίσουμε την επιστημονική απάτη σαν μια θεωρητική, «επιστημονική» κατασκευή της φαντασίας που συνοδεύεται από ανακοίνωση, δημοσιοποίηση, διδασκαλία ή συγγραφή, χαλκευμένων και ανύπαρκτων στοιχείων, πλαστογραφία ερευνητικών αποτελεσμάτων ή με επιστημολογικούς όρους, εξαγωγή ex nihilo ερευνητικών αποτελεσμάτων. Με στόχους πάντα ιδιοτελείς. Με μια πιο ελαφριά διάθεση θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η επιστημονική απάτη συγκεντρώνει πολλά ή και όλα τα στοιχεία της επιστημονικής πλάνης αλλά ηθελημένα.

Οι επιστημονικές απάτες συνοδεύουν την επιστήμη από τις απαρχές της. Θα μπορούσε κάλλιστα να συντηρηθεί και να ακμάσει ένα μουσείο αφιερωμένο μόνον σε αυτές. Για την κατανόηση και την αποκάλυψή τους οι απάτες απαιτούν επιστημονικές προσεγγίσεις και άλλων κλάδων εκτός αυτού στον οποίο εκδηλώθηκε η απάτη. Συνδέονται πολλές φορές με την πολιτική χειραγώγηση, την ψυχανάλυση, τις προκαταλήψεις και τον συντηρητισμό του επιστημονικού κατεστημένου. Κάποιες επιστημονικές απάτες, δεν προκάλεσαν σοβαρές συνέπειες, ήταν μάλλον διασκεδαστικές, άλλες όπως οι «ιατρικές», προκάλεσαν θανάτους και άλλες όπως αυτές που συνδέθηκαν με την πολιτική σαν προτάσεις εφαρμογής ή σαν απολογητική, προκάλεσαν τραγωδίες και καταστροφές.

Όλες ωστόσο αποτελούν μνημεία της ανθρώπινης ματαιοδοξίας αλλά και της εφευρετικότητας και φαντασίας, της χειραγώγησης και της εκμετάλλευσης της ευπιστίας, καθώς και της ιδιοτελούς σκοπιμότητας. Οι επιστημονικές απάτες δείχνουν και τα όρια των επιστημόνων σαν φυσικών προσώπων και την ανάγκη τους για αναγνώριση, καθώς και τα όρια του ανταγωνισμού στην επιστήμη. Όταν οι απάτες αποκαλύπτονταν, οι εμπνευστές τους έβλεπαν να εξανεμίζεται η εφήμερη δόξα τους και να αντικαθίσταται από καταφρόνια και περιφρόνηση. Όχι πάντα ωστόσο. Κάποιες απάτες επέδειξαν ισχυρή αντοχή στον χρόνο λόγω του ιδεολογικού και πολιτικού τους φορτίου. Οι απάτες του Λυσσένκο πχ στις οποίες προσέφυγε για να καλύψει την επιστημονική – θεωρητική του πλάνη. Επίσης πολιτικοί και κυρίως ιδεολογικοί ήταν οι λόγοι της μακροβιότητας της υπόθεσης απάτης με το κρανίο του «Ανθρώπου του Πιλτντάουν». Σε αυτή την σκανδαλώδη υπόθεση είχε εμπλακεί και εκτεθεί το καθηγητικό κατεστημένο της Βρετανίας, γι’ αυτό η αποκάλυψη και κυρίως η δημοσιοποίηση της άργησαν 41 χρόνια. Όταν οι περισσότεροι σχεδόν όλοι οι πρωταγωνιστές της είχαν αποβιώσει!

Σημειώνεται ότι δεν έχουν γίνει κάποιες μεθοδικές, συστηματικές μελέτες για το φαινόμενο της επιστημονικής απάτης, αμερικανικές μελέτες ωστόσο στους σπουδαστές των Κολλεγίων που προσέφευγαν στη λογοκλοπή ή χάλκευαν την βαθμολογία τους, κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι η τάση για απάτη αυξάνονταν με την πάροδο του χρόνου και γίνονταν μια κανονιστική σταθερά της συμπεριφοράς, όπου αμβλύνονταν στους σπουδαστές οι ενοχές διάπραξης μιας απαγορευμένης πράξης.

Στο παρόν πόνημα μας ενδιαφέρουν κυρίως και θα μας απασχολήσουν οι αποδεδειγμένες και όχι τόσο οι εικαζόμενες επιστημονικές απάτες. Θα αρχίσουμε με την πιο φημισμένη επιστημονική απάτη, αυτή του «Ανθρώπου του Πιλτντάουν», τιμώντας το ιστορικό της βάθος και βάρος, καθώς και το μέγεθος της αποδοχής της.

Ο «Ηωάνθρωπος» του Πιλτντάουν

Το 1912 ένας δικηγόρος και ερασιτέχνης γεωλόγος ονόματι Τσαρλς Ντόουσον (Charles Dawson), ανακάλυψε σε ένα μικρή επιφανειακή ανασκαφή κοντά στο χωριό Πιλτντάουν του Σάσσεξ στη Νοτιοανατολική Αγγλία, ένα κρανίο ανθρωπίδη, την κάτω γνάθο του με δύο δόντια. Ο Ντόουσον ειδοποίησε τον Άρθουρ Σμίθ Γούντγουορντ (Arthur Smith Woodward), γνωστό παλαιοντολόγο και πρόεδρο της Γεωλογικής Εταιρείας του Λονδίνου, ο οποίος συμμετείχε στο τελευταίο στάδιο της ανασκαφής. Η χρονολόγηση σύμφωνα με άλλα ευρήματα λειψάνων ιπποπόταμου και ελέφα που βρέθηκαν στην ίδια ανασκαφή, έδωσαν μια χρονολόγηση κατά 500.000 χρόνια παλαιότερη από τον άνθρωπο του Νεάντερταλ.

Τον Δεκέμβρη του 1912 οι Τσαρλς Ντόουσον και Γούντγουορντ, ανακοίνωσαν την εκπληκτική ανακάλυψή τους: Το κρανίο του πιο αρχαίου ανθρώπου, ενός ενδιάμεσου κρίκου ανάμεσα στον πίθηκο και στον άνθρωπο. Πράγματι, το κρανίο ήταν ανάλογο με του σύγχρονου ανθρώπου, καθώς και τα δόντια ενώ η κάτω σιαγόνα ήταν πρωτόγονη και είχε πηθήκεια χαρακτηριστικά. Ήταν ένας πραγματικός ελλείπων κρίκος στην εξέλιξη προς τον άνθρωπο. Η ανακάλυψη έκανε φοβερή αίσθηση στην κοινή γνώμη. Για τους Βρετανούς ιδίως, προξενούσε ένα είδος εθνικής υπερηφάνειας. Αυτό περιλάμβανε και τους επιστήμονες που το αισθάνονταν το κύρος τους να αναβαθμίζεται έναντι των πρωτοπόρων στον τομέα Γάλλων και Γερμανών! Ο άνθρωπος του Πιλτντάουν και έκτοτε Eoanthropus Dawsoni (Ηωάνθρωπος του Ντόουσον) ήταν μισό εκατομμύριο χρόνια παλαιότερος από τον άνθρωπο του Νεάντερταλ και φαίνονταν και αρχαιότερος από τον πιθανολογούμενο ως πρόγονο του Νεάντερταλ, τον άνθρωπο της Χαϊδελβέργης. Με ένα σμπάρο δύο τρυγόνια! Όχι μόνον ο αρχαιότερος άνθρωπος βρέθηκε επί βρετανικού εδάφους, φτωχότατου μέχρι τότε σε αντίστοιχα ευρήματα, αλλά φαίνεται να ήταν πιο εξελιγμένος από τους μεταγενέστερους «Γάλλους» και «Γερμανούς» ανθρωπίδες, δηλαδή απολιθώματα που είχαν βρεθεί επί γαλλικού και γερμανικού εδάφους. Ότι έπρεπε για τον βρετανικό εθνικισμό, σε αντιπαράθεση με τους ψηλομύτες Γαλάτες και τους βάρβαρους Τεύτονες. Εξάλλου δεν ήταν μακριά το 1898 που ξέσπασε η «κρίση της Φασόντα» [7] και η ιμπεριαλιστική αντιπαράθεση έφερε στο χείλος ενός πρόωρου παγκόσμιου πολέμου τη Βρετανία και τη Γαλλία.

Οι Γάλλοι και οι Γερμανοί παλαιοντολόγοι και παλαιοανθρωπολόγοι, φάνηκαν εξαιρετικά επιφυλακτικοί κυρίως λόγω της αναντιστοιχίας του ευρήματος με την αλληλουχία των μορφών του γένους Homo, οι οποίες ήδη μελετιούνταν επί μακρόν από την ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα. Ωστόσο ο πρώτος που αμφισβήτησε το εύρημα ήταν Βρετανός! Ήταν ο Σκωτσέζος χειρουργός και ανατόμος Νταίηβιντ Γουώτερστοουν (David Waterston) που αμφισβήτησε τη γνησιότητα του ευρήματος ήδη από το 1913. Ακολούθησε το 1915 ο διαπρεπής Γάλλος παλαιοντολόγος Μαρσελλέν Μπούλ (Marcellin Boule) θεωρούμενος ως αυθεντία στην μελέτη του Ανθρώπου του Νεάντερταλ, που απεφάνθη υπέρ της πλαστότητας του ευρήματος. Το 1923 ο Φραντζ Βαϊντενραϊχ (Franz Weidenreich) ήταν ο πρώτος που ανέφερε μετά βεβαιότητας ότι το κρανίο ανήκε σε σύγχρονο τύπο ανθρώπου και το πιο αστείο, η σιαγόνα ανήκε σε πρωτεύοντα πίθηκο και μάλιστα σε ουραγκοτάγκο. Καμία από αυτές τις αναφορές δεν λήφθηκε υπόψη.

Όμως οι Ντόουσον – Γούντγουορντ και οι συνεργάτες τους, είχαν ισχυρά επιχειρήματα: Το γεωλογικό στρώμα από όπου αποσπάστηκε το κρανίο όσο και τα λείψανα των ζώων που βρέθηκαν μαζί, δεν άφηναν περιθώρια για αμφιβολίες στην χρονολόγηση. Αλλά σημαντικό ρόλο έπαιξε η επίκληση της αυθεντίας και το κύρος του Άρθουρ Σμίθ Γούντγουορντ που κάλυπταν επιστημονικά το εύρημα. Ο Ντόουσον απεβίωσε πρόωρα από σηψαιμία το 1916 σε ηλικία μόλις 52 ετών αλλά πλήρης δόξης και το κρανίο του Eoanthropus Dawsoni όπως ονομάστηκε προς τιμήν του, εκτίθετο σε περίοπτη θέση στο Βρετανικό Μουσείο.

Με την πάροδο του χρόνου εμπλουτίζονταν συνεχώς το γενεαλογικό δένδρο των Ανθρωπίδων, συσσωρεύτηκε η επιστημονική γνώση στο αντικείμενο και όσο συσσωρεύονταν η γνώση, τόσο δεν ταίριαζε ο άνθρωπος του Πιλτντάουν στο σχήμα. Και τόσο πιο δύσκολο γίνονταν να εξηγηθεί από τους μπερδεμένους επιστήμονες η θέση του στην εξελικτική πορεία και η προέλευσή του. Οι μελέτες συνεχίζονταν πάνω σε ακριβή αντίγραφα που είχε διανείμει το Βρετανικό Μουσείο σε όσους ερευνητές το επιθυμούσαν.

Η αμφισβήτηση συνεχίστηκε αλλά εις μάτην και τα επόμενα χρόνια. Ο Γούντγουορντ έδινε μάχη οπισθοφυλακών. Συνέγραψε ένα βιβλίο υπεράσπισης του Ηωάνθρωπου του Ντόουσον, το «Ο Πρώιμος Άγγλος» (“The Earliest Englishman”) το οποίο εκδόθηκε το 1948. Το 1949 και αφού ο Γούντγουορντ είχε πεθάνει, το κρανίο του ανθρώπου του Πιλτντάουν χρονολογήθηκε με φθόριο από τον Δρα Κέννεθ Ώκλυ (Kenneth Oakley) και ώ του θαύματος, το κρανίο δεν θα μπορούσε να προέρχεται από την ανασκαφή της ύστερης περιόδου των παγετώνων όπου υποτίθεται ότι βρέθηκε! Αυτό ώθησε τον Ώκλυ να συνεχίσει την έρευνα, παίζοντας τον ρόλο του επιστημονικού ντετέκτιβ. Όχι μόνον το κρανίο δεν ήταν αρχαίο και ανήκε στο είδος του σύγχρονου ανθρώπου και είχε εμποτιστεί με όξινη βαφή για να φαίνεται παλιό! Τα δόντια είχαν λιμαριστεί για να φαίνονται φθαρμένα από τη χρήση και η περίφημη γνάθος, όπως είχε διαπιστώσει το 1923 ο Φραντζ Βαϊντενραϊχ, ανήκε πράγματι σε ουραγκοτάγκο! Ακόμα και τα δόντια των απολιθωμένων ζώων που βρέθηκαν στην ανασκαφή, προέρχονταν από δείγματα που είχαν προέλευση την Τυνησία και τη Μάλτα!

Ο Ώκλυ βρίσκονταν προ μιας πρωτοφανούς και συνάμα φτηνιάρικης απάτης! Παρά τα συντριπτικά στοιχεία που συνέλεξε, χρειάστηκε να περάσουν άλλα τέσσερα χρόνια για να βρει το θάρρος το Μουσείο να ομολογήσει ότι ο άνθρωπος του Πιλτντάουν ήταν μια απάτη. Η χαριστική βολή δόθηκε από την τεχνολογία: Το κρανίο υποβλήθηκε το 1959 σε χρονολόγηση με ραδιενεργό ισότοπο άνθρακα 14 και αποδείχτηκε ότι προέρχονταν από την μεσαιωνική εποχή! Η δε γνάθος του ουραγκοτάγκου ήταν το πολύ 500 ετών! Οι εξετάσεις DNA του 2016 επιβεβαίωσαν τις προηγούμενες αποκαλύψεις και έβαλαν οριστικό τέλος στην κηλίδα αυτή της ιστορίας της Παλαιοντολογίας.

Ήταν το άδοξο τέλος μιας εντυπωσιακής απάτης, μιας επιστημονικής λαθροχειρίας που κράτησε καμιά 40αριά χρόνια γιατί κανείς δεν τόλμησε νωρίτερα να θέσει σε αμφισβήτηση το βρετανικό επιστημονικό κατεστημένο και κατ’ επέκταση και άλλους επιστήμονες που συμμερίζονταν τις ίδιες επιστημονικές απόψεις. Ποιος όμως ή ποιοι επινόησαν και υλοποίησαν αυτή την απάτη, με ποια κίνητρα και τι στόχους;

Ένοχοι και Συνεργοί, Θύματα και Θύτες

Το βασικά θύματα αυτής της απάτης εκτός από την ίδια την Επιστήμη και τον Ορθολογισμό σε ένα υψηλό επίπεδο αφαίρεσης, ήταν η επιστημονική ηθική, η μεθοδολογία και η δεοντολογία. Και φυσικά οι επιστήμονες που ενστερνίστηκαν τα πορίσματα από τα χαλκευμένα ευρήματα και η κοινή γνώμη που πίστεψε σε αυτά.

Ως πιθανότερος ένοχος καταδείχτηκε όπως ήταν φυσικό ο Ντόουσον που επεδίωκε διακαώς την αναγνώριση. Όμως μια τέτοια υπόθεση δεν μπορούσε να στηθεί από έναν μόνο άνθρωπο, χρειαζόταν μηχανισμό, οργάνωση και κάλυψη. Όπως δεν μπορούσε μόνος του να προμηθευτεί τα λείψανα του ιπποπόταμου και του ελέφαντα, συνεπώς θα πρέπει να είχε και συνενόχους. Βέβαια όλα αυτά θεωρούνται απαραίτητα για να στηθεί μια τέτοια απάτη τον 21ο Αιώνα εν έτει 2020. Ίσως τα πράγματα το 1912 να ήταν λιγότερο σύνθετα και να αρκούσαν δύο άνθρωποι για να στήσουν αυτή την «κομπίνα» αλλά όχι να κάνουν πραγματική ανασκαφή. Και τούτο δεδομένου ότι από τα μέσα του 19ου Αιώνα, το λεγόμενο κυνήγι των απολιθωμάτων απαιτούσε πέρα από τον επιστήμονα και τους συνεργάτες του, σεβαστό αριθμό εμπλεκομένων σκαφτιάδων, βαστάζων, ένοπλων συνοδών κλπ, κάτι που γνωρίζουν όσοι έχουν ασχοληθεί με την εκπληκτική ιστορία των «κυνηγών απολιθωμάτων», που αν και επιστήμονες, ήταν περισσότερο τυχοδιώκτες, έμποροι και κάποτε άθλια υποκείμενα! Ας πούμε ότι στην περίπτωσή μας, επειδή η ανασκαφή ήταν επιφανειακή και δίπλα στον δρόμο – κάτι πολύ βολικό, γελοία βολικό – δεν απαιτήθηκε μεγάλο συνεργείο. Ούτε καν χρειάστηκε να σκάψουν πολύ και πολλοί. Σε μία χαρακτηριστική και «ιστορική» φωτογραφία φαίνεται η ανασκαφή ένα μέτρο ύψος – τρία μέτρα πλάτος, το μήκος δεν φαίνεται καλά. Γύρω από το χαντάκι εμφανίζονται ο Ντόουσον, ο Γούντγουορντ που κρατούν από ένα φτυάρι, ένας σκαφτιάς, ένας συνεργάτης από αυτούς που αναφέρουμε πιο κάτω και μια λευκή χήνα που ποζάρει καμαρωτή σε πρώτο πλάνο, κερδίζοντας και αυτή μια θέση στην Ιστορία!

Ο Γούντγουορντ σαν επιστήμονας και αξιότιμος πρόεδρος της Γεωλογικής Εταιρείας, τέθηκε για ευνόητους λόγους στο απυρόβλητο. Θεωρήθηκε ότι έπεσε θύμα της απάτης και η κάλυψη της με το κύρος του δεν ήταν παρά επιστημονική πλάνη. Λίγο δύσκολο να γίνει δεκτό αυτό για έναν επιστήμονα με την εμπειρία του Γούντγουορντ. Άλλωστε πρέπει να εξέτασε ενδελεχώς το κρανίο. Ενδεχομένως ο Γούντγουορντ αν βέβαια δεν βαρύνονταν η βρετανική συνείδησή του με ένοχες πράξεις, να αντιλήφθηκε κάποιο πρόβλημα αλλά να σιώπησε επειδή είχε ήδη εκτεθεί. Υπάρχει κι άλλη εξήγηση σχετικά με το θεωρητικό υπόβαθρο της στάσης του και της στάσης των επιστημόνων που υποστήριξαν την γνησιότητα του κρανίου, εξήγηση που εκτίθεται στο τέλος του σημειώματος.

Ποιοι όμως ήταν οι άλλοι συνεργοί; Στην πατρίδα της Αγκάθα Κρίστι κι όχι μόνο, πολλοί επιδόθηκαν εν είδει Σέρλοκ Χόλμς στην επίλυση του γρίφου και διατυπώθηκαν πολλές υποθέσεις, λογικές ή παράλογες.

Σύμφωνα με κάποιες από αυτές τις υποθέσεις, ο Ντόουσον ήταν αθώος του αίματος, έπεσε κι αυτός θύμα απάτης στην περίπτωση του κρανίου. Κάτι που μπορεί να ίσχυε αν ο παθιασμένος με τις Γεωεπιστήμες Ντόουσον δεν είχε ήδη δώσει δείγματα γραφής απατεώνα. Αρκετές από τις αρχαιολογικές και παλαιοντολογικές ανακαλύψεις του αποδείχτηκαν εκ των υστέρων «χόακες», προϊόντα εξαπάτησης [8]. Μέχρι τον θάνατό του όμως δεν είχαν ακόμη αποκαλυφθεί οι κατεργαριές του κι ο ίδιος παρότι ερασιτέχνης έχαιρε κάποιας εκτίμησης στους επιστημονικούς κύκλους της εποχής και πριν την «ανακάλυψη» του κρανίου. Ο Ντόουσον απήλαυσε για τέσσερα χρόνια μια διεθνή επιστημονική αναγνώριση που ελάχιστοι επιστήμονες έχουν την τύχη να βιώσουν…

Αν ο απατεωνάκος Ντόουσον ήταν κι αυτός θύμα, πράγμα εξαιρετικά απίθανο, θα έπρεπε να βρεθεί άλλος ένοχος. Για τον ρόλο αυτό προτάθηκαν διάφοροι συνεργάτες ή άσπονδοι φίλοι του, όπως οι Ουίλλιαμ Ράσκιν Μπάττερφηλντ (William Ruskin Butterfield) συντηρητής του Μουσείου του Χάστιγκς και ο φίλος του Σάμιουελ Άλλισον Γουντχεντ (Samuel Allison Woodhead) ή ο Γκράφτον Έλλιοτ Σμίθ (Grafton Elliot Smith) ένας Αυστραλός ανατόμος που σχετίζονταν με την ανασκαφή. Κάποιοι από αυτούς είχαν τη δυνατότητα να προμηθευτούν τα απολιθώματα. Όμως δεν γνωρίζουμε με ποιόν τρόπο κατάφεραν να τα τοποθετήσουν στην ανασκαφή για να εκδικηθούν τον Ντόουσον, χωρίς αυτός να αντιληφθεί κάτι.

Μία κάπως πιο φαντεζί δημοσίευση του περιοδικού «Science» το 1983, δείχνει σαν ένοχο τον γνωστό συγγραφέα Άρθουρ Κόναν Ντόιλ (Sir Arthur Ignatius Conan Doyle)! Στη δημοσίευση οι δύο συγγραφείς της John Winslow και Alfred Meyer διατείνονται ότι ο Ντόιλ ήταν ο εγκέφαλος που οργάνωσε την απάτη και συμμετείχε στην πραγματοποίηση της. Ο Κόναν Ντόιλ εκτός από συγγραφέας ήταν και γιατρός, άρα μπορούσε να χαλκεύσει τα στοιχεία. Είχε επίσης και τη δυνατότητα να τα προμηθευτεί, καθώς και να έχει πρόσβαση στα υλικά της παραχάραξης. Είχε κίνητρο την αντιπάθεια προς το επιστημονικό κατεστημένο της εποχής του που τον είχε χαρακτηρίσει σαν τσαρλατάνο λόγω της ενασχόλησής του με τον πνευματισμό και γνώριζε καλά την περιοχή αυτή του Σάσσεξ για να στήσει το σκηνικό. Επιπλέον σύμφωνα με τους αρθρογράφους, σε κάποια μυθιστορήματά του περιγράφει καταστάσεις που παραπέμπουν εμμέσως στην υπόθεση. Γνώριζε άραγε ο Ντόιλ τον Ντόουσον; Και πως κατάφερε να τον εκμεταλλευτεί ή να τον κάνει συνένοχο; Πάντως ο Κόναν Ντόιλ δεν κέρδισε κάτι από την υποθετική αυτή νίκη του, δεν έκανε ποτέ περιπαικτικές δηλώσεις εις βάρος των υποτιθέμενων θυμάτων της φάρσας του, προφανώς φοβούμενος τις συνέπειες.

Ένας Ιησουίτης στην γκρίζα ζώνη

Τέλος, σοβαρές υποψίες στρέφονται στο πρόσωπο του μετέπειτα διάσημου Ιησουίτη ιερέα Πιέρ Τεγιάρ ντε Σαρντέν (Pierre Teilhard de Chardin), πρόσφατα χειροτονημένου εκείνη την εποχή, σπουδαστή Παλαιοντολογίας και φίλου του Ντόουσον, που ήταν παρών εξ αρχής στην όλη υπόθεση της ανασκαφής. Σύμφωνα με μια υπόθεση, ο νεαρός Ιησουίτης θέλησε είτε να κάνει φάρσα στον Ντόουσον είτε να συμμετέχει χάριν παιδιάς στην εξαπάτηση που προετοίμαζε ο τελευταίος. Το νεαρό της ηλικίας του προδιέθετε για κάτι τέτοιο. Ο Τεγιάρ εξάλλου είχε τη δυνατότητα να στήσει το σκηνικό μιας επιτυχημένης φάρσας ή απάτης, μπορούσε να προμηθευτεί τα υλικά της παραχάραξης και ο Ντόουσον είχε την εμπειρία να τους δώσει μια λίγο ως πολύ μια αληθοφανή όψη. Στην πορεία, αν δεχτούμε την υπόθεση της φάρσας, βλέποντας την έκταση δημοσιότητας που πήρε η υπόθεση δεν τόλμησε να αποκαλυφθεί.

Μία άλλη εξήγηση αρκετά ισχυρή είναι ότι η απάτη στήθηκε από την αρχή από τους Ντόουσον και Τεγιάρ σε συνεργασία, για τους δικούς του λόγους ο καθένας. Ο Ντόουσον διψούσε για επιστημονική καταξίωση, για να καταφέρει να μπει στο πάνθεον των μεγάλων της Επιστήμης, στο πλευρό των Λινναίου, Δαρβίνου, βαρώνου Κυβιέ, Λαμάρκ, Γουάλλας κλπ, καθώς και των Γερμανών, Γάλλων και Αμερικανών παλαιοντολόγων που με τις εντυπωσιακές ανακαλύψεις τους στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα, σηματοδότησαν την ιστορία της ζωής στη Γη. Ενδεχομένως κι άλλοι συνεργάτες να συμμετείχαν στη εξαπάτηση.

Αντίθετα, τα κίνητρα του ιερωμένου Τεγιάρ είναι απροσδιόριστα, καθώς και ο ρόλος του στην υπόθεση. Είναι μια σκοτεινή ιστορία που τον σημάδεψε σαν μελανή κηλίδα σε όλη τη μετέπειτα ζωή και καριέρα του. Από την άποψη της ιστορίας της επιστήμης και της επιστημονικής ηθικής, ο Τεγιάρ αναδείχθηκε σε κεντρικό πρόσωπο σε αυτή την υπόθεση.

Ας μείνουμε για λίγο στον Πιέρ Τεγιάρ ντε Σαρντέν, την πιο ενδιαφέρουσα προσωπικότητα από όλους τους εμπλεκόμενους στο σκάνδαλο του «Ηωάνθρωπου του Ντόουσον» και μελλοντικά διακεκριμένο επιστήμονα. Η μοίρα του επεφύλαξε να ζήσει όλα αυτά για τα οποία ο Ντόουσον έστησε την απάτη. Ποιος όμως ήταν ο Τεγιάρ;

Ο Πιέρ Τεγιάρ ντε Σαρντέν (1881-1955) εκτός από Ιησουΐτης ιερέας και επίδοξος φαρσέρ, υπήρξε φιλόλογος, παλαιοντολόγος και παλαιοανθρωπολόγος, πανεπιστημιακός καθηγητής σε φημισμένα εκπαιδευτικά ιδρύματα, γεωλόγος, φιλόσοφος και ήρωας του 1ου Παγκοσμίου Πολέμου! Υπήρξε και κάτι άλλο. Ήταν ο μόνος από τα βασικά πρόσωπα που συνέδεσαν το όνομά τους με την υπόθεση του Πιλτντάουν και ζούσε ακόμα όταν αποκαλύφθηκε επίσημα το σκάνδαλο. Είχε δηλαδή το καθήκον να υπερασπίσει τον εαυτό του, το κύρος του και την επιστημοσύνη του.

Οι έρευνές του Τεγιάρ στην Κίνα άφησαν εποχή με αποκορύφωμα τη συμμετοχή του στις έρευνες για τον «Άνθρωπο του Πεκίνου» (Sinanthropus pekinensis) όπου απέδειξε ότι ο ανθρωπίδης αυτός χρησιμοποιούσε εργαλεία, κατατάσσοντάς τον στην ομάδα των Homo Faber [9]. Αυτός ήταν ο πραγματικός Ιντιάνα Τζόουνς της εποχής του χάρις στις συμμετοχές του στην υπό τον Ρόι Τσάπμαν Άντριους φημισμένη αποστολή στην έρημο Γκόμπι στην οποία αναφερθήκαμε ήδη και στην περιπετειώδη «Κίτρινη Περιοδεία» (Croisière Jaune) της Citroën από τη Βηρυτό μέχρι το Πεκίνο [10]. Μεγάλο μέρος της μυθιστορηματικής ζωής του το πέρασε στα ερευνητικά πεδία της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ασίας. Έκανε επίσης ερευνητική δουλειά στην Ευρώπη, στη Βόρεια Αφρική, τις Ινδίες και αλλού.

Ο Τεγιάρ προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο κόσμους, τη θρησκεία και την επιστήμη. Κέρδισε τη φήμη και τον σεβασμό μαζί με την κριτική και την δυσπιστία. Κατηγορήθηκε αρκετές φορές σαν αιρετικός και υπέστη διώξεις όσο ήταν εν ζωή από τη Ρωμαιοκαθολική εκκλησία. Απαγορεύτηκαν κατά καιρούς τα βιβλία του, επειδή παρόλο που ήταν πιστός Καθολικός και ιερωμένος, πίστευε με πάθος στην εξελικτική θεωρία της προέλευσης του ανθρώπου. Σ’ αυτή του την πίστη είχε συνεισφέρει ο Μαρσελλέν Μπουλ που υπήρξε καθηγητής του. Θα ήταν ενδιαφέρουσα η σχέση ανάμεσα στον καθηγητή που από τη μια που είχε καταγγείλει από τους πρώτους τον «Ηωάνθρωπο» του Ντόουσον σαν πλαστό άθυρμα και την ανακάλυψή του σαν απάτη και στον σπουδαστή από την άλλη, που ελέγχονταν σαν κύριος συντελεστής της απάτης. Ίσως ο Μπουλ να έμαθε από τον ίδιο την αλήθεια.

Ο Τεγιάρ εκτός από τα προβλήματα με την Ρωμαιοκαθολική εκκλησία, υπέστη σκληρή κριτική από άλλους επιστήμονες για την χριστιανική – μεταφυσική θεώρηση της εξέλιξης και για τις αμφίσημες φιλοσοφικές του απόψεις. Εμπεριστατωμένη κριτική άσκησε στις θέσεις του Τεγιάρ ο Στέφεν Τζέυ Γκουλντ (Stephen Jay Gould), ο ογκόλιθος αυτός της Εξελικτικής Βιολογίας. Ο Γκουλντ ασχολήθηκε επίσης επισταμένα με την υπόθεση του Ηωάνθρωπου του Ντόουσον. Όχι μόνο με τον ρόλο των προσώπων αλλά και με την κριτική του θεωρητικού υπόβαθρου που κατέστησε δυνατή την αποδοχή και τη μακροβιότητα της απάτης του Πιλτντάουν. Όσον αφορά τον ρόλο του Τεγιάρ, αφού μελέτησε την αλληλογραφία του, αποφάνθηκε ότι αυτός πιθανότατα ήταν σε γνώση της απάτης κι ίσως να μην ήταν μόνο συνένοχος αλλά και συνδιοργανωτής του εγχειρήματος του Ντόουσον. Επειδή ο Γκουλντ την τελευταία 20ετία πριν τον πρόωρο θάνατό του το 2002, είχε υπερασπιστεί με πάθος την θεωρία της εξέλιξης ενάντια στην επίθεση του νέου ανορθολογισμού, του δημιουργισμού (creationism) και της θρησκοληψίας, απεχθάνονταν τις παρεμβάσεις της εκκλησίας στην επιστήμη [11]. Οι φιλοσοφικές και θεολογικές αναζητήσεις του Τεγιάρ στην βιολογία της εξέλιξης ενείχαν έντονα στοιχεία μεταφυσικής τελεολογίας, κάτι που ίσως να επηρέασε σε κάποιο βαθμό τη θέση του υλιστή και ορθολογιστή Γκουλντ έναντι στον Τεγιάρ.

Ποιος ποιόν…

Τελικά η απάτη του Πιλτντάουν, έβγαλε στην επιφάνεια ένα ζοφερό κλίμα διαπλοκής, αντιθέσεων, δολοπλοκιών και φιλοδοξιών αλλά και ελαφρότητας και αντιεπιστημονικής fin du siècle νοοτροπίας που επικρατούσε στην επιστημονική κοινότητα κατά το τέλος της Μπελ Επόκ, λίγο πριν από το παγκόσμιο σφαγείο του Μεγάλου Πολέμου. Έφερε στο φως ένα πνεύμα συγκάλυψης και συνενοχής που με πείσμα συντηρούσε η επιστημονική κοινότητα της Βρετανίας. Χρειάστηκαν δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι και το πέρασμα στην ατομική εποχή για να αποσύρουν σιωπηρά τα υλικά τεκμήρια – το περίφημο κρανίο – δίνοντας έτσι τέλος σε ένα επιστημονικό όνειδος.

Η υπόθεση της φάρσας είναι βολική. Ουσιαστικά απαλλάσσει από το δόλο κατά περίπτωσή, κύριους πρωταγωνιστές της υπόθεσης μετατρέποντάς τους σε θύματα!

Τον Ντόουσον δύσκολα μπορεί να τον απαλλάξει κανείς από την ενοχή και να τον χαρακτηρίσει ως θύμα. Σαν φιλόδοξος δικηγόρος δεν είχε πολλές ευκαιρίες να διακριθεί. Σαν ερασιτέχνης Γεωλόγος ελάχιστες, δεν ήταν καν ο τομέας ειδίκευσής του. Σαν επίδοξος Παλαιοντολόγος μόνον ως παραχαράκτης και πλαστογράφος θα μπορούσε να συναντήσει την ποθητή δόξα, σε μια εποχή μετάβασης [12] και όπου οι ανακαλύψεις της επιστήμης και οι εφαρμογές της τεχνολογίας, άλλαζαν ραγδαία τον κόσμο προς το καλό και προς το ακόμα χειρότερο.

Αν ο έμπειρος Γούντγουορντ συμμετείχε ή ήταν θύμα, δεν έχει τόση σημασία, όσο οι προκαταλήψεις του που τον οδήγησαν να πειστεί από την απάτη ή να την αποδεχθεί. Εξάλλου είναι πιθανόν να εμφορούνταν κι αυτός από τα ίδια κίνητρα περί δόξης του Ντόουσον. Υπήρξαν από νωρίς τα στοιχεία που καταδείκνυαν την απάτη, καθώς και οι νέες γνώσεις που ανέτρεπαν τις θεωρητικές δοξασίες που υποστήριζε το κρανίο του Πιλτντάουν. Σε αυτό το πλαίσιο, το χειρότερο και ανεπίτρεπτο για έναν καταξιωμένο επιστήμονα σαν τον Γούντγουορντ είναι ότι δεν είχε το σθένος να παραδεχτεί το λάθος του και να αναστοχαστεί την εγκυρότητα των θεωρητικών του πεποιθήσεων. Αυτή η έκπτωση της επιστημονικής ηθικής αφορά και αρκετούς από τους συναδέλφους του, που δεν τόλμησαν ούτε μια χρονολόγηση να διενεργήσουν όσο ο Γούντγουορντ ήταν εν ζωή.

Ο Ντόουσον, οι μυημένοι συνεργάτες του σε αυτή την υπόθεση και ο Γούντγουορντ, ήταν με όρους ηθικής αξιοκατάκριτοι, άθλιοι απατεώνες που αμαύρωσαν το κύρος της επιστήμης και τους άξιζε η ατίμωση, από την οποία όμως τους προστάτευσε η υφιστάμενη ηθική έκπτωση και διαφθορά της καθεστηκυίας επιστημονικής ελίτ του κλάδου και πιθανόν αμοιβαίοι εκβιασμοί.

Σύμφωνα πάλι με την υπόθεση της φάρσας, αν οι Τεγιάρ και Άρθουρ Κόναν Ντόιλ συμμετείχαν κι αυτοί στην παραχάραξη, δεν τόλμησαν να δρέψουν τους καρπούς της φάρσας – απάτης τους. Γιατί θα επέσυραν την οργή του επιστημονικού κόσμου και όχι μόνον, με πολύ σοβαρές εις βάρος τους συνέπειες.

Ο Τεγιάρ κινείται κυριολεκτικά στη γκρίζα ζώνη, στη «ζώνη του Λυκόφωτος». Ο ρόλος του είναι ο πλέον αμφιλεγόμενος. Κατά την προσωπική μας άποψη, ο νεαρός Τεγιάρ ήταν εξαιρετικά προικισμένος σε πνευματικά και ακαδημαϊκά προσόντα όντας ήδη Φιλόλογος και Θεολόγος. Όσο ευφυής κι αν ήταν, βρίσκουμε πιο πιθανό εκείνη την περίοδο να ήταν αυτός το θύμα απάτης παρά να έκανε τέτοιου είδους φάρσα στον Ντόουσον, την «παλιά καραβάνα» με την τόση εμπειρία στην νοθεία, την παραχάραξη και την πλαστογραφία. Επειδή όμως, όπως είπαμε ήταν ευφυής, το πιο πιθανό είναι αν όχι να συμμετείχε, τουλάχιστον να αντιλήφθηκε την απάτη. Κι αν όχι τότε, το 1915 που ήταν μαθητής του Μπουλ. Ο επιστήμονας που μελέτησε τον Άνθρωπο του Πεκίνου και άφησε σημαντικό έργο, δεν μπορεί να μην αντιλήφθηκε έστω και με μικρή καθυστέρηση σε όλη του την έκταση τι είχε συμβεί. Δεν φαίνεται να μίλησε ποτέ δημόσια, ακόμα και μετά το θάνατο του Γούντγουορντ το 1948.

Ο Τεγιάρ ήταν η πιο αμφιλεγόμενη και συνάμα η πιο τραγική μορφή της υπόθεσης Πιλτντάουν. Η παρουσία του στο σκάνδαλο του ανθρώπου του Πιλτντάουν και η υποψία ότι ήταν και δικό του έργο τον ακολούθησε σαν σκιά σ’ ολόκληρη τη ζωή του. Κι αυτό θα πρέπει να τον κυνηγούσε στα χαρακώματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στα σπουδαστήρια και στους ναούς, στις αχανείς Εκτάσεις της Κίνας…

Κριτική του Θεωρητικού Υπόβαθρου της Υπόθεσης του Ανθρώπου του Πιλτντάουν

Η περίπτωση της απάτης του Πιλτντάουν σημειώνει ο Στέφεν Τζέυ Γκουλντ, δημιούργησε ένα είδος επιστημονικού ρήγματος στην κοινότητα των Παλαιοντολόγων, φέρνοντας αντιμέτωπους τους επιστήμονες τόσο μεταξύ τους, όσο και με τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπά τους. Πολύ σημαντική για την σκέψη τους ήταν η θέση που πρέσβευε ότι επειδή ο εγκέφαλος και η νόηση έκανε τον άνθρωπο αυτό που είναι, προηγήθηκε εξελικτικά από το υπόλοιπο ανθρώπινο σώμα. Με άλλα λόγια πίστευαν ότι η εξελικτική ανάπτυξη της διανοητικής ικανότητας που συναρτάτο με την ανάπτυξη του εγκεφάλου, όφειλε νομοτελειακά να προηγείται της εξελικτικής ανάπτυξης των άλλων ανθρώπινων χαρακτηριστικών, τα οποία και συμπαρέσυρε στην εξέλιξη. Ανάμεσα σε αυτά τα χαρακτηριστικά συμπεριλαμβάνονταν και η μορφή του προσώπου, κατά συνέπεια δε και της κάτω σιαγόνας. Η θέση αυτή ήταν μια επιστημονική πλάνη.

Συνεπώς αυτό που πρέσβευε σημαντικό μέρος της επιστημονικής κοινότητας ήταν ακριβώς αυτό που τους προσέφερε το κρανίο του Πιλτντάουν: την επαλήθευση της θεωρίας και στην ισχυροποίηση των θεωρητικών τους πεποιθήσεων. Ένας ανεπτυγμένος και ογκώδης εγκέφαλος, που προηγούνταν εξελικτικά του υπόλοιπου σώματος το οποίο όπως φανέρωνε η κάτω γνάθος του, μπορεί να ήταν και έντονα πιθήκειο! Η πεποίθηση αυτή ήταν τόσο ισχυρή ώστε υπήρξαν επιστήμονες που για τρεις τουλάχιστον 10ετίες, παρόλα τα νέα ευρήματα που επιβεβαίωναν το ακριβώς αντίθετο κι ενώ είχε ραγίσει η εικόνα του Ηωάνθρωπου του Ντόουσον, έβλεπαν σε αυτόν την επιβεβαίωση αυτής της λανθασμένης θέσης.

Οι ανακαλύψεις των τελευταίων 70 ετών διέλυσαν τα στερεότυπα των αρχών του 20ου Αιώνα που θεωρούσαν τον εγκέφαλο σαν την «ατμομηχανή της εξέλιξης». Έχει καταδειχτεί πλέον ότι η εξέλιξη ακολούθησε την εντελώς αντίθετη διαδρομή, όπως εξάλλου είχε προτείνει στο εξελικτικό σχήμα του πριν δύο αιώνες ο Κάρολος Δαρβίνος: Πρώτα εμφανίστηκε στους μακρινούς προγόνους των ανθρώπων η μείωση του μεγέθους της κάτω σιαγόνας που θεωρείται και το πρώτο δείγμα ανθρωπιδισμού [13]. Κατόπιν κατακτήθηκε η όρθια στάση. Σε μεταγενέστερο στάδιο εξέλιξης και ως αποτέλεσμα αυτών των αλλαγών, επήλθε η ανάπτυξη του όγκου του εγκεφάλου [14].

 

Κλείνοντας την ιστορία της υπόθεσης του Πιλτντάουν, φρονούμε ότι ανεξάρτητα από το ποιος ή ποιοι μεθόδευαν και υλοποίησαν αυτή την εντυπωσιακή και μείζονα επιστημονική απάτη, καθώς και ποια ήταν τα κίνητρα που τους ώθησαν στην πράξη αυτή, το σημαντικό είναι ότι υπήρξε συνενοχή και αποδοχή μιας μεγάλης μερίδας του επιστημονικού κόσμου και της κοινής γνώμης. Όσο για τη βρετανική κοινωνία της εποχής, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι όπως και τμήμα της επιστημονικής κοινότητας, έτσι και αυτή ήταν «ώριμη» να υποδεχτεί αυτή την επιστημονική απάτη και έτοιμη να αποδεχθεί και να υιοθετήσει τα συμπεράσματά της…

 

Σε προσεχές σημείωμα θα εξετάσουμε άλλες δύο ανάλογες περιπτώσεις μικρότερης ιστορικής εμβέλειας αλλά ισχυρής ιδεολογικής φόρτισης. Είναι η περίπτωση του Ινδού καθηγητή Γεωλογίας Βίσουα Τζιτ Γκούπτα (Viswa Jit Gupta) και του Ιάπωνα ερασιτέχνη Αρχαιολόγου Σινίτσι Φουτζιμούρα (Shinichi Fujimura).

 

Σημειώσεις

  1. «Global, regional, and national age–sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013», Lancet, 385,‎ 17-12-2014, σελίδα 117–71.
  2. Severe Acute Respiratory Syndrome – Coronavirus-2.
  3. Ο Ρόι Τσάπμαν Άντριους χρησίμευσε σαν σχεδόν ακριβές πρότυπο για τον φανταστικό χαρακτήρα του Ιντιάνα Τζόουνς της ομώνυμης κινηματογραφικής σειράς. Ήταν αθλητικός, φορούσε πλατύγυρο καπέλο Στέτσον, λάτρευε τα ρεβόλβερ και οπλοφορούσε πάντα, έμπλεκε δε συχνά σε ένοπλες συμπλοκές. Ο κινηματογραφικός Ιντιάνα Τζόουνς αντιγράφει ακόμα και την φοβία του Άντριους για τα φίδια!
  4. Ακόμα και πρόσφατα (10ετία του 1970) γράφονταν βιβλία γλαφυρής παρουσίασης αυτής της λανθασμένης θεωρίας.
  5. Ένα από τα σπανιότερα απολιθώματα είναι το σύμπλεγμα πρωτοκεράτωπα και οβιράπτορα σε μια μάχη ζωής ή θανάτου. Ο θάνατος τους βρήκε αιφνίδια στην κορύφωση της πάλης τους και η επελθούσα απολίθωση «πάγωσε» τη στιγμή παραδίδοντάς την στην αιωνιότητα.
  6. Μερικά δείγματα απολιθωμάτων αυτών των μακρινών προγονικών θηλαστικών, είναι τόσο μικρά που εκτίθενται στα μουσεία με τη βοήθεια μεγεθυντικών φακών!
  7. Η κρίση ή επεισόδιο της Φασόντα (la crise de Fachoda και αγγλιστί the Fashoda incident), ενός χωριού στο νότιο Σουδάν, έφερε σε άμεση αντιπαράθεση το 1898 τους δύο μεγαλύτερους αποικιακούς ιμπεριαλισμούς. Ένα στρατιωτικό επεισόδιο που θα φλέρταρε με τη γελοιότητα αν δεν είχε θύματα. Η Βρετανία και Γαλλία έφτασαν ένα βήμα πριν από την πολεμική σύγκρουση, οι στόλοι τους είχαν ήδη κινητοποιηθεί και έπλεαν ο ένας εναντίον του άλλου. Είναι προφανές ότι λόγω της έκτασης των αυτοκρατοριών αυτών, των μέσων και των πόρων που διέθεταν, η επικείμενη σύρραξη θα λάμβανε διαστάσεις παγκόσμιου πολέμου. Συνειδητοποίησαν ωστόσο την τελευταία στιγμή και με τη βοήθεια μιας ισχυρής φουρτούνας που εμπόδισε τα δεκάδες γαλλικά τορπιλικά να φτάσουν σε απόσταση βολής από τον αγέρωχο Home Fleet που έπλεε προς τα γαλλικά παράλια, ότι η σύγκρουσή τους θα τους εξασθενούσε αμοιβαία, απέναντι στην ανερχόμενη και επιθετική Γερμανία. Το πολεμικό μένος εξανεμίστηκε και τη θέση του πήρε η αυτοσυγκράτηση και η έναρξη διαπραγματεύσεων. Το αποτέλεσμα ήταν η λεγόμενη «Εγκάρδια Συνεννόηση» του 1904, (Entente Cordiale – Cordial Agreement), μια στέρεα συμμαχία οριοθέτησης των αποικιακών κτήσεων και του μεταξύ τους ανταγωνισμού. Η Entente (Αντάντ) όπως επικράτησε να λέγεται από όλους, στρέφονταν ουσιαστικά ενάντια στη Γερμανία και τηρήθηκε τόσο στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, όσο και μεταπολεμικά, μέχρι να την υποβαθμίσει ταπεινώνοντας τις δύο πρώην μεγάλες δυνάμεις και οδηγώντας τον Βρετανό πρωθυπουργό σερ Ρόμπερτ Άντονυ Ήντεν σε παραίτηση, η ηγεμονική παρέμβαση των ΗΠΑ κατά την κρίση του Σουέζ το καλοκαίρι του 1956.
  8. Μελέτη του Πανεπιστημίου του Bournemouth που δημοσιεύτηκε το 2003, κατόπιν εξέτασης συλλογής του Ντόουσον, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι 38 τουλάχιστον δείγματα ήταν κίβδηλα.
  9. Ο Homo Faber δηλαδή «άνθρωπος κατασκευαστής» είναι μια φιλοσοφική κατηγορία που εισήχθη από τον εξελικτικό φιλόσοφο Ενρί Μπεργκσόν (Henri Bergson), σύμφωνα με την οποία η τομή στην ιστορία εξανθρώπισης του γένους Homo είναι η χρήση εργαλείων. Ιδέα την οποία είχε διατυπώσει νωρίτερα ο Βενιαμίν Φραγκλίνος (Man is a toolmaking animal) και ανέπτυξε περαιτέρω η Άννα Αρέντ (Hannah Arendt).
  10. Η Κίτρινη περιοδεία (Croisière Jaune), ήταν η τρίτη κατά σειρά μεγάλη αυτοκινητιστική περιήγηση αυτού του τύπου (μετά τις αντίστοιχες της Σαχάρας και της Αφρικής – Croisière Noire), που οργάνωσε ο Αντρέ Σιτροέν με ειδικά οχήματα της φίρμας το 1931-1932. Η απόσταση που διανύθηκε ήταν 13.000 χιλ. ακολουθώντας τον δρόμο του μεταξιού, από τη Βηρυτό μέχρι το Πεκίνο. Η ιδιόρρυθμη και σκληρότατη αυτή διαδρομή είχε επιστημονικούς στόχους και υποστηρίχθηκε εκτός από τη Σιτροέν που παρείχε τα οχήματα και τον τεχνικό εξοπλισμό, από τις κυβερνήσεις της Γαλλίας και της Βρετανίας και από την National Geographic Society.
  11. Ο Γκουλντ είχε διακηρύξει ότι η Επιστήμη και η Θρησκεία είναι ασύμβατες, με το αξίωμα «nonoverlapping magisteria» ή εν συντομία NOMA.
  12. Τελείωνε η λεγόμενη Μπελ Επόκ, η μέχρι τότε μεγαλύτερη περίοδος ειρήνης για την Ευρώπη. Σε ενάμιση χρόνο θα ξεσπούσε ο 1ος Παγκόσμιος Πόλεμος και θα άρχιζε ο κατά Έρικ Χόμπσμπωμ «σύντομος 20ος Αιώνας». Η σημαντικότερη μετάβαση ήταν αυτή του κεφαλαίου που περνούσε ήδη από την απόλυτη υπεραξία στη φάση της σχετικής υπεραξίας. Αυτή η μετάβαση ολοκληρώθηκε με το πέρασμα στην εποχή των Παγκόσμιων Πολέμων και των ιμπεριαλιστικών πολιτικών.
  13. Η μείωση του μεγέθους της σιαγόνας στους ανθρωποειδείς πιθήκους της ανθρωπικής γενεαλογικής γραμμής, συνοδεύεται από τη μείωση του μεγέθους των κυνοδόντων και κατά συνέπεια του μεσοδόντιου διαστήματος. Στα απολιθώματα πρωτευόντων, αυτό το ανατομικό χαρακτηριστικό είναι στοιχείο ταξινόμησης.
  14. Ήδη από το 1871, ο Δαρβίνος είχε διατυπώσει ότι η δίποδη στάση, ελευθερώνοντας τη χρήση των χεριών άνοιξε τον δρόμο στην εξελικτική διαδικασία. Η κατάκτηση της όρθιας στάσης προηγήθηκε της ανάπτυξης του εγκεφάλου στο εξελικτικό σχήμα του Δαρβίνου. Κάτι που «ξεχνούσαν» συστηματικά οι οπαδοί της αυθεντικότητας του κρανίου του Πιλτντάουν.

 

...