Γράφει ο Θοδωρής Λέννας

Το κινηματογραφικό αυτό “μάζεμα” γράφτηκε ανήμερα της επετείου απελευθέρωσης της Αθήνας το 1944 και λίγες μόλις μέρες μετά την καταδίκη της νεοναζιστικής Χρυσής Αυγής ως εγκληματικής οργάνωσης.

Το timing και η διάθεση ιδανικές, λοιπόν, για αντιφασιστικό σινεμά και κάπως έτσι υπό την νωπή μέθη της λυτρωτικής δικαίωσης των προηγούμενων ημερών κάτσαμε ώρες επί ωρών, συγκεντρώσαμε, ομαδοποιήσαμε και σας παρουσιάζουμε τις στιγμές εκείνες όπου το παγκόσμιο σινεμά δεν δίστασε να υψώσει το ανάστημα του και να βροντοφωνάξει “No Pasaran!”

“Δεν θα περάσει ο φασισμός”

Το ελληνικό σινεμά στις δεκαετίες του 1950 και 1960, όταν σύμφωνα με τον Βασίλη Ραφαηλίδη, περνούσε από την προϊστορία στην ιστορία του, παρότι πρωτόλειο, με μηδαμινή καλλιτεχνική παράδοση και πενιχρά τεχνικά μέσα, παρουσιάζει (ευλόγως για τα ιστορικά δεδομένα και τα δεινά της χώρας) σημαντικές δημιουργίες με θέμα την μάχη κατά του φασισμού και εν γένει την φρίκη του πολέμου και του ολοκληρωτισμού.

Χαρακτηριστική τέτοια ταινία είναι το “Μπλόκο” (1965) του Άδωνι Κύρου με πρωταγωνιστές τους Μάνο Κατράκη και Κώστα Καζάκο. Ταινία ξεπερασμένη τεχνικά εν μέρει πολιτικά και ιστορικά, αλλά συνάμα εξαίσιο δείγμα ενός ευαισθητοποιημένου και στρατευμένου σινεμά, που αποπειράται να αναπαραστήσει την τραγωδία του “Μπλόκο της Κοκκινιάς”, λίγους μήνες πριν το τέλος της Κατοχής και την Απελευθέρωση.

Από τις πιο σημαντικές ταινίες του ελληνικού σινεμά, διαχρονικά, αλλά και φιλμ με σαφή και συγκινητική αντιπολεμική και αντιμιλιταριστική διάθεση θεωρείται ο “Ουρανός” (1962) του Τάκη Κανελλόπουλου. Μελαγχολικό, λυρικό, βαθιά ποιητικό και μάλλον πεσιμιστικό, το έργο του Κανελλόπουλου συμμετείχε στο “Φεστιβάλ των Καννών”, αποτελώντας έτσι τομή για την πορεία του ελληνικού σινεμά και την διεθνή αποδοχή του.

“Ουρανός”

Έκτοτε οι δύο σημαντικότεροι κινηματογραφιστές της “ελληνικής ιστορίας” – Αγγελόπουλος και Βούλγαρης- στις γεμάτες φιλμογραφίες τους μπόλιαζαν πολλές ταινίες με την καθοριστική παρουσία του αντιφασιστικού αγώνα του ελληνικού λαού, καθώς και με τις σκοτεινές πτυχές που στιγμάτισαν την σύγχρονη ιστορία της χώρας. Ξεχωρίζουμε, λοιπόν, τους “Κυνηγούς” (1977) του Θόδωρου Αγγελόπουλου, ένα επώδυνο οδοιπορικό στο παρελθόν του εμφυλίου και στα δυσώδη και αμφιλεγόμενα απόνερα του στην δόμηση του μετεμφυλιακού κράτους, καθώς και στα συγκινητικά και λυρικά “Πέτρινα Χρόνια” του Παντελή Βούλγαρη, εκεί όπου ο αγώνας για την ελευθερία ταυτίζεται με την ερωτική αγωνία, το πάθος και την άφθαρτη αξία της αιώνιας αγάπης. Bonus το “Τελευταίο Σημείωμα” πάλι του Βούλγαρη που πριν 3 χρόνια, όταν και κυκλοφόρησε συγκλόνισε το εγχώριο κοινό.

Η Μόσχα αντεπιτίθεται

“Η Μόσχα αντεπιτίθεται”

Η μεγάλη νίκη των Κομμουνιστών και του Κόκκινου Στρατού απέναντι στον ναζισμό και τον Χίτλερ, με κομβική στιγμή την κατάληψη του Βερολίνου, ήταν εύλογο να εμπνεύσει το κραταιό και σπουδαίο τότε σοβιετικό σινεμά.

Από τις σημαντικότερες αντιφασιστικές ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ, λογίζεται ο “Πατέρας του Στρατιώτη” (1965) του Rezo Chkheidze. Ο άνθρωπος ως δημιουργός και ως καταστροφέας. Ο πόλεμος που μεταστρέφει συμπεριφορές, αλλά όχι ιδανικά. Ο συνταρακτικός αγώνας ενός γέρου να βρει τον γιό του στο μέτωπο. Κάθε νεκρός στρατιώτης γίνεται και δικός του γιός. Κάθε τραγούδι μια ανάσα ελπίδας. Κάθε χούφτα αφράτου χώματος, η ένδειξη ότι ο Χειμώνας θα τελειώσει και η Άνοιξη της ελευθερίας θα έρθει. Τα παιχνίδια της Μοίρας είναι ανεξέλεγκτα, απρόσμενα, τραγικά. Όμως, πάντα, ο δρόμος για τον Βερολίνο και την αντιφασιστική νίκη θα είναι ανοιχτός.

Λίγα χρόνια νωρίτερα, ο Αντρέι Ταρκόφσκι, γύριζε τα “Παιδικά Χρόνια του Ιβάν” (1962). Στο αριστούργημα αυτό, ο Ταρκόφσκι παρακολουθούσε την πορεία του στρατιώτη Ιβάν, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του μέχρι την σύλληψη και την εκτέλεση του από τους ναζί. Διαχρονικό διαμάντι του παγκόσμιου σινεμά που απέσπασε το “Χρυσό Λιοντάρι” στο Φεστιβάλ της Βενετίας και “ξαναδιαβάζεται” από γενιές σινεφίλ μέχρι και σήμερα.

Τέλος, να μην παραλείψουμε με τίποτα, το μοναδικό ντοκουμέντο (με λογική μάλλον την προπαγανδιστική του διάθεση αν σκεφτεί κανείς ότι γυρίστηκε το 1942) με τίτλο “Η Μόσχα αντεπιτίθεται”των Ίλια Κοπάλιν και Λέονιντ Βαρλάμοβ. Ιστορικό αρχείο, ύψιστης κινηματογραφικής σημασίας και αξίας, που μας μεταφέρει κυριολεκτικά στις μάχες μεταξύ του Κόκκινου Στρατού και των Ναζί από τον Οκτώβρη του 1941 ως τον Γενάρη του 1942. Συγκλονιστικό και ανατριχιαστικό. Fun fact παρότι σοβιετική ταινία, επιλέχθηκε από την Ακαδημία για το Όσκαρ Καλύτερου Ντοκιμαντέρ σε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού.

Ο Κονφορμίστας

Ο Μπερτολούτσι, ο Βισκόντι και οι άλλοι…

Η ιταλική ιστορία, που στιγματίστηκε βάναυσα από την κτηνωδία του ολοκληρωτισμού και του φασισμού, πρωταγωνιστεί καθοριστικά σε κορυφαίες ταινίες των “μεγάλων” Ιταλών δημιουργών.

Ο Μπερνάρντο Μπερτολούτσι στο επικών διαστάσεων -και μαρξιστικών προεκτάσεων- “1900” (1975) σκιαγραφεί την ιστορική πορεία γέννησης του φασισμού μέσα από τις συγκρούσεις, τις επαναστάσεις και τις αναταράξεις που σημάδεψαν την Ιταλία στις αρχές του 20ου αιώνα. Στον “Κονφορμίστα” (1970) -την κατά πολλούς σημαντικότερη αντιφασιστική ταινία του παγκόσμιου σινεμά- ο Μπερτολούτσι περιγράφει με τρόπο τόσο μεγαλειώδη που προκαλεί ταυτόχρονα δέος και αποτροπιασμό, τους μηχανισμούς υποβολής, πνευματικής και ηθικής υποδούλωσης και ευνουχισμού με τους οποίους ο ιδεολογικά ηγεμονικός φασισμός “κάλυπτε” πνιγηρά την ζωή και την συνείδηση κάθε κονφορμίστα πολίτη.

Όσο δε για τον “κόκκινο κόμη” του σινεμά, Λουκίνο Βισκόντι δεν μπορούμε παρά να αφιερώσουμε μια μικρή μνεία στους σπουδαίους και βιωματικούς “Καταραμένους” (1969), μια συνταρακτική διατριβή πάνω στην σήψη και τον εκφυλισμό της αστικής οικογένειας που οδηγείται μάταια και μοιραία στην πρόσδεση με την ναζιστική ιδεολογία.

Last but not least, το “Ρώμη, Ανοχύρωτη Πόλη” του Ρομπέρτο Ροσσελίνι, που με την νεορεαλιστική του γραφή περιγράφει την ιταλική αντίσταση στον γερμανικό ζυγό, καθώς και το πιο feel-good επιφανειακά, αλλά εξίσου βαθύ πολιτικά και ιδεολογικά “Ιστορία Έρωτα και Αναρχίας” της Λίνα Βερτμίλερ, εκεί οπού η πορεία αντιφασιστικής συνειδητοποίησης του Τζανκάρλο Τζανίνι θα μετουσιωθεί σε μια από τις πιο συνταρακτικές αντιφασιστικές κραυγές που έχει ακουστεί ποτέ στην ιστορία του σινεμά.

Η Λευκή Κορδέλα

“Το αβγό του φιδιού σπάει”

Το ευρωπαϊκό σινεμά μελέτησε και εξακολουθεί να μελετά το φαινόμενο του φασισμού με μια διάθεση ενδοσκόπησης, περισσότερο λεπτή, ουσιαστική και αν θέλετε ψυχαναλυτική. Ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν το 1977 παραδίδει μια αμφιλεγόμενη για την εποχή της διατριβή πάνω στις αιτίες που οδήγησαν στην “άνθηση” του φασισμού. Το “Αβγό του Φιδιού”(1977)κρύβει όλα όσα κυοφορούν την γέννηση κάθε μορφής ολοκληρωτισμού. Ο φόβος, η σήψη, η εξαθλίωση, η άγνοια και το σκοτάδι είναι παντού. «Είναι σαν το αυγό του φιδιού, μέσα από το λεπτό κέλυφος, μπορείτε ήδη να διακρίνετε ένα φίδι.»

Πριν από περίπου 10 χρόνια ο Μίκαελ Χάνεκε ολοκλήρωνε την κορυφαία ταινία της καριέρας του και με την “Λευκή Κορδέλα” (2009) αποτύπωνε κινηματογραφικά την γέννηση της βίας, του μίσους και της τυφλής εκδικητικότητας, μελετώντας μια ιστορική περίοδο στην οποία ο ναζισμός δεν υπήρχε καν σαν ιδέα.

Από την άλλη ο “Θυρωρός της Νύχτας” (1983) της Λιλιάνα Καβάνι διερευνά με μια ματιά περισσότερο ψυχαναλυτική παρά πολιτική την ιδιόρρυθμη ερωτική σχέση αλληλοεξάρτησης και υποταγής μεταξύ μιας Εβραίας κρατούμενης και του βασανιστή της.

Ο γιος του Σαούλ

Στο υπερβάναυσο και αποπνικτικό “Ο γιός του Σαούλ” (2015) του Λάζλο Νεμες πρωταγωνιστής είναι ένας Εβραίος αιχμάλωτος του οποίου αρμοδιότητα μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης είναι να οδηγεί άλλους Εβραίους στους θαλάμους αερίων και έπειτα να τους θάβει. Τι γίνεται, όμως όταν αναγνωρίσει σε ένα πτώμα τον χαμένο του γιο; Μπορεί μέσα στην φρίκη και τον θάνατο να βρεθεί ικμάδα για την ελπίδα, την λύτρωση και την κάθαρση;

Τέλος, ο Κεν Λόουτς δεν μπορεί να μείνει εκτός ενός τέτοιο αφιερώματος ειδικά από την στιγμή που έχει σκηνοθετήσει το “Γη και Ελευθερία” (1995), μια ταινία για τον Ισπανικό Εμφύλιο, την αντίσταση στον Φράνκο, αλλά και τις αντιθέσεις και διχογνωμίες μεταξύ των Επαναστατών που οδήγησαν στην διάσπαση και την ήττα τους, με ευθύνη του υποκινούμενου από τον Στάλιν Κομμουνιστικού Κόμματος.

“Z”

Κεφάλαιο: Κώστας Γαβράς

Κορυφαίος στο είδος του πολιτικού θρίλερ και δημιουργός με πολιτικό βάρος και άποψη σε κάθε του δημιουργία, ο Κώστας Γαβράς διερεύνησε το φασιστικό φαινόμενο πολλές φορές κατά την διάρκεια της μακράς πορείας του στο σινεμά.

Αιχμή του δόρατος το “Ζ” (1969), εκεί οπού ο Γαβράς μελετώντας την δολοφονία του αγωνιστή της Ειρήνης και της Αριστεράς Γρηγόρη Λαμπράκη, ξεσκεπάζει τους σαθρούς μηχανισμούς με τους οποίους το βαθύ κράτος και ο στρατός συνεργάζονταν με ακροδεξιές οργανώσεις και φασίστες.

Ακολούθησε το “Ειδικό Δικαστήριο” (1975), ένα στιβαρό πολιτικό θρίλερ που μας ταξιδεύει στο προδοτικό Κράτος του Βισί και στην χυδαία απόπειρα φυλάκισης και καταδίκης 6 Κομμουνιστών Ηγετών, χωρίς κανένα πειστήριο, χωρίς καμία ένδειξη ενοχής, απλώς και μόνο προς τέρψη των ναζί κατακτητών.

Ενώ το 1988 στο “Στίγμα της Προδοσίας” (1988) έπαιρνε το ρίσκο να εμβαθύνει στα άδυτα της Αμερικάνικης Ενδοχώρας και στην δράση της φασιστικής οργάνωσης Κου Κουξ Κλαν, με την Ντέμπρα Ουίνγκερ by the way να πραγματοποιεί μια από τις καλύτερες ερμηνείες της καριέρας της.

The Plot Against America

Το Χόλιγουντ παίζει “αντίφα” μπάλα…

Από την “Καζαμπλάνκα” (1942) του Μάικλ Κέρτιζ μέχρι τον “αριστερό” Άλαν Πάρκερ και τον Σπάικ Λι, το Χόλιγουντ μπορεί να μην κατόρθωσε ποτέ να γίνει βαθιά αντισυστημικό, αλλά διαχρονικά προωθούσε καλλιτέχνες ευαισθητοποιημένους πολιτικά.

Ενδεικτικά σημειώστε οπωσδήποτε το “Mississipi Burning” (1988) του Άλαν Πάρκερ, ένα αστυνομικό θρίλερ με τον Τζιν Χάκμαν και τον Γουίλεμ Νταφόε στην σκιά ορισμένων αινιγματικών φόνων δια χειρός Κου Κουξ Κλαν.

Αναζητήστε το υπερβίαιο και καταραμένο “Ο Σιδηρούς Σταυρός” (1977) -και γενικά ασχέτως του αφιερώματος αναζητήστε ότι έχει να κάνει με τον Σαμ Πέκινπα. Δείτε στο Netflix την ευφυέστατη και μπιτάτη “Παρείσφρυση” (2018) του Σπάικ Λι. Δώστε μια ευκαιρία στον Ρόμαν Πολάνσκι, γιατί ο Πιανίστας (2002) του είναι αριστούργημα και στα πιο πρόσφατα τσεκάρετε το επικίνδυνα επίκαιρο “The Plot against America” (2020) -βασισμένο στο βιβλίο του σπουδαίου Φίλιπ Ροθ- σειρά του HBO που διερωτάται “τι θα γινόταν αν στις εκλογές του 1940 νικητής έβγαινε ο ακροδεξιός Λιντμπεργκ και όχι ο Ρούζβελτ”

Η Νύχτα του Σαν Λορέντζο

Bonus:

“Το Κύμα” ή πόσο εύκολα μπορεί να ξυπνήσει το τέρας…

Η “Ζωή είναι Ωραία” – γλυκανάλατο, πλην συγκινητικό και ευαίσθητο.

“Τι Έκανες στον Πόλεμο Θανάση” – κι όμως είναι στα τοπ ελληνικά αντίφα.

“Οι Γερμανοί Ξανάρχονται” – απλά υπέροχο και μπροστά από την εποχή του.

“Οι Άδωξοι Μπάσταρδοι” – ο Ταραντίνο σπάει πλάκα σε βάρους του Γ’ Ράιχ

“American History X” – γιατί απλά δεν γίνεται να λείπει.

“Mephisto” – ο διάβολος ήταν Ναζι

“Μαζί ή Τιπότα” – ο Φατίχ Ακίν σκανάρει την Ευρώπη της μετανάστευσης και της διαφορετικότητας.

“Η Νύχτα του Σαν Λορέντζο” – τρυπήστε με δόρατα τον φασισμό.

“Ο Κύριος Κλάιν” – για ταγμένους μελετητές

“Πλευρικοί Άνεμοι” – για σκληροπυρηνικούς

Πηγή: weave-on.com