Χαρίλαος Φλώρος: Επιστημονικές Απάτες και Αγυρτεία – Μέρος Τρίτο

Posted on 02 Ιουνίου, 2021, 1:15 μμ
48 secs

Εισαγωγή

Ξεκινώντας το τρίτο και τελευταίο αυτό σημείωμα και συνδέοντάς το με τα προηγούμενα, συνοψίζουμε με μία προσπάθεια τυπολογικής κατάταξης των περιπτώσεων επιστημονικής απάτης, συνδέοντάς την τόσο με τα κίνητρα όσο και με το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα.

α) Η περίπτωση του λάθους, της επιστημονικής πλάνης που μπορεί υπό προϋποθέσεις να εξελιχθεί σε επιστημονική εξαπάτηση.

Η πλάνη μπορεί να προκύψει από μεθοδολογικές αβλεψίες ή λανθασμένες μετρήσεις και να οδηγήσει σε λανθασμένα πορίσματα όπως έχουμε ήδη αναφέρει. Μπορεί να εξελιχθεί σε απάτη μόνον όταν ο επιστήμονας που περιέπεσε στην πλάνη αντιλαμβανόμενος το λάθος το αποκρύπτει σκόπιμα. Τότε περνάει στη ζώνη του λυκόφωτος! Επειδή, ακόμα κι ένας επιστήμονας είναι κοινός θνητός και μπορεί να έχει αδυναμίες, είναι ανθρώπινο να αγκιστρωθεί σε μια λανθασμένη θεωρία και να δυσκολευτεί να προχωρήσει σε έναν αναστοχασμό και απόρριψη. Κατανοητό μεν, κατακριτέο δε.

β) Η περίπτωση της λογοκλοπής.

Αυτή είναι αρκετά συνηθισμένη περίπτωση στην ιστορία των επιστημών. Συμβαίνει όταν αντιγράφει κάποιος ολόκληρα συγγράμματα και μελέτες χωρίς να αναφέρει τις πηγές του ή ακόμα χειρότερα οικειοποιούμενος συμπεράσματα ή πορίσματα άλλων, τα παρουσιάζει σαν δικά του.

γ) Η περίπτωση της πλαστογράφησης.

Θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν η «βασίλισσα όλων των ειδών επιστημονικής απάτης» [1]. Βασίζεται σε εσκεμμένα ψεύδη, μυθεύματα και σε ωμή πλαστογράφηση επιστημονικών ή ερευνητικών δεδομένων. Σε αυτήν δε την απατεωνιά προσφεύγουν δυστυχώς ολοένα και πιο συχνά φιλόδοξοι επιστήμονες της νέας γενιάς. Σε αυτόν τον τύπο ανήκουν οι περιπτώσεις των Κύριλλου Μπαρτ και Χουάγκ Γου – Σουκ που αναφέρονται στο παρόν σημείωμα.

δ) Η περίπτωση της αστοχίας του επιστημονικού ορθολογισμού με τη διολίσθηση της λογικής υπό την στενή της έννοια, που οδηγεί στην παρα /ψευδο-επιστήμη.

Οι «διδασκαλίες» αυτές βασίζονται στη διατύπωση ψευδοεπιστημόνικών πορισμάτων χωρίς πειραματικά στοιχεία ή εμπειρικά δεδομένα, που αντίκεινται σε αποδεδειγμένα επιστημονικά συμπεράσματα. Επιπλέον χαρακτηρίζονται από την επιλεκτική παρουσίαση ή εξαφάνιση δεδομένων για τη στήριξη ισχυρισμών που δεν είναι δυνατόν να ελεγχθούν, οπότε η απουσία δειγμάτων καθιστά αδύνατη την πειραματική επαλήθευση. Ή από την έλλειψη ή παραποίηση ποσοτικής δειγματοληπτικής μελέτης στην περίπτωση εμπειρικής έρευνας, στον τομέα των κοινωνικών επιστημών. Επίσης οι «διδασκαλίες» αυτές, χαρακτηρίζονται από μεθοδολογική ασάφεια ή παραπομπή σε ανύπαρκτες πηγές. [2] Πρόκειται για περιπτώσεις καθαρής αγυρτείας και παρόλο που κάποιες από αυτές έχουν σοβαρές κοινωνικές συνέπειες, δεν είναι της παρούσης η ενασχόληση με αυτές.

ε) Μία περίπτωση στα όρια της εξαπάτησης είναι αυτή της επιστημονικής φάρσας.

Αυτή συνήθως στοχεύει στην ανάδειξη των αδυναμιών ή ακόμα και την γελοιοποίηση των ακαδημαϊκών, δημόσιων – κρατικών θεσμών ή και ιδιωτικών ιδρυμάτων. Πολλές φορές είναι μια περίπτωση έξυπνης και διασκεδαστικής αν και κάποτε ενοχλητικής παρέμβασης επιστημόνων ενάντια στο κατεστημένο του χώρου τους! Αντίθετα από τις πραγματικές επιστημονικές απάτες, στην περίπτωση αυτής της «εξαπάτησης», ο επιστημονικός μύθος προορίζεται να γίνει αντιληπτός και φανερός από την αρχή. Αναφέρουμε ωστόσο ότι κάποιες τέτοιες φάρσες ήταν εξαιρετικά επιτυχημένες ώστε παρέσυραν κάποιους αφελείς. Ούτε και αυτές οι περιπτώσεις είναι αντικείμενο του παρόντος σημειώματος.

Τέλος, υπάρχει κι ένα άλλο είδος επιστημονικής εξαπάτησης που προκύπτει από τη διαπλοκή της πολιτικής χειραγώγησης και της προθυμίας των επιστημόνων να την συνδράμουν με αμφιλεγόμενα επιστημονικά συμπεράσματα (βλέπε παράγραφο 4 του παρόντος πονήματος).

Μετά από τα ανωτέρω εκτεθέντα, ας προχωρήσουμε στην περιγραφή τριών περιπτώσεων εξαπάτησης. Οι δύο είναι τυπικές περιπτώσεις επιστημονικής εξαπάτησης, η μία μάλιστα με σαφείς πολιτικές προεκτάσεις. Η τρίτη περίπτωση που αφορά τη χώρα μας, δεν είναι όπως θα δούμε επιστημονική απάτη με την στενή έννοια του όρου αλλά μια ιδιόμορφη και εξαιρετικά ευαίσθητη υπόθεση που σηματοδοτεί μια ολόκληρη εποχή και μια συγκεκριμένη νοοτροπία στην επιστημονική έρευνα, οπότε θα προσπαθήσουμε να είμαστε όσο το δυνατόν φειδωλοί σε χαρακτηρισμούς και αφορισμούς.

  1. Ο «Πάπας του Κλωνισμού» Καθηγητής Χουάνγκ Βου – Σουκ

Οι επιστημονικές απάτες όταν διενεργούνται από επιφανείς επιστήμονες, δεν κλονίζουν το κύρος μόνον της επιστήμης. Αν μάλιστα συνδέονται με την δημόσια υγεία, οι συνέπειές τους στρέφονται έμμεσα ή και άμεσα κατά του γενικού πληθυσμού. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Κορεάτη καθηγητή της Κτηνιατρικής Γουάνγκ ή Χουάνγκ Βου – Σουκ (Hwang WooSuk) ενός από τους πιο ονομαστούς ειδικούς στην κλωνοποίηση, εθνικού ήρωα της Νότιας Κορέας και υποψήφιου για το βραβείο Νόμπελ.

Ο Χουάνγκ Βου – Σουκ πατέρας του πρώτου κλωνοποιημένου σκύλου [3], χρηματοδοτούνταν από το Υπουργείο Υγείας της Νότιας Κορέας με 500.000 € κατ’ έτος και μπορούσε να ταξιδεύει δωρεάν εφ’ όρου ζωής με την εθνική αεροπορική εταιρεία που του εξασφάλιζε τα εισιτήρια. Η διεθνής του φήμη σαν «Πάπα του κλωνισμού» απογειώθηκε το 2004 και 2005 με την παρουσίαση έντεκα σειρών βλαστοκυττάρων από ανθρώπινα έμβρυα. Δύο άρθρα που δημοσιεύτηκαν στην επιστημονική επιθεώρηση SCIENCE, πυροδότησαν παγκόσμια ένα τεράστιο κύμα ελπίδας για επίτευξη θεραπειών περιπτώσεων παράλυσης και άλλων εκφυλιστικών νόσων.

Ωστόσο το 2005, ο στενός του συνεργάτης Ροχ Ιλ Σουνγκ ομολογεί ότι είχαν αγοράσει ωάρια από 18 δότριες, πράγμα που θεωρήθηκε πλήγμα στην επιστημονική δεοντολογία και ηθική και ο Χγουάνγκ αναγκάζεται να παραιτηθεί. Η κάθοδος στην κόλαση αρχίζει! Η ανάλυση του DNA των βλαστοκυττάρων έδειξε ότι ήταν όμοια με τα αρχικά, σαν να μην είχαν δηλαδή υποστεί γενετικό χειρισμό, καθώς και ότι τα στοιχεία του δεύτερου άρθρου είχαν χαλκευτεί και οι σειρές των βλαστοκυττάρων ήταν μόνον πέντε κι όχι έντεκα!

Η επιθεώρηση SCIENCE αποσύρει τα άρθρα του Χουάνγκ που σημειωτέον είχαν συνυπογράψει 15 ειδικοί το πρώτο και 25 το δεύτερο, η κυβέρνηση σταματά την χρηματοδότηση και ο υπουργός Υγείας παραιτείται λόγω της σκανδαλώδους όπως χαρακτηρίστηκε επιχορήγησης που είχε ανέλθει συνολικά στα 40 εκατομμύρια δολάρια! Το σκάνδαλο ξεφεύγει από τα σύνορα της Ν. Κορέας και γίνεται διεθνές. Συγκροτούνται δύο επιτροπές ελέγχου, μία κυβερνητική και μία επιστημονική που συγκρότησε το πανεπιστήμιο της Σεούλ. Ο Χουάνγκ προσάγεται σε δίκη, ισχυρίζεται χωρίς να πείσει ότι δεν έκανε αυτός την πλαστογράφηση των μετρήσεων, καταδικάζεται πρωτόδικα σε δύο χρόνια φυλακή και επιστροφή των επιχορηγήσεων ως αχρεωστήτως καταβληθέντων. Τελικά η ποινή του μειώθηκε σε δεύτερο βαθμό σε έξι μήνες.

Τι ήταν εκείνο που ώθησε έναν διάσημο και καταξιωμένο επιστήμονα σε αυτή την κατρακύλα; Υπέκυψε σε μια ισχυρή πίεση των Μήντια; Τον ώθησε άραγε μια αδήριτη και ισχυρή ροπή ματαιοδοξίας για περαιτέρω αναγνώριση; Ας αφήσουμε την απάντηση στην Ψυχολογία και την Ψυχανάλυση. Σημειώνουμε ωστόσο τη ρήση του Γάλλου γενετιστή Αξέλ Καν (Axel Kahn) ότι «η κλωνοποίηση είναι κάτι σαν το τρίγωνο των Βερμούδων του επιστημονικού ορθολογισμού! Καθιστά τρελούς όλους εκείνους που εμπλέκονται με αυτήν»! Για να γίνουν κατανοητά τα κίνητρα του Χουάνγκ θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η προσπάθεια απόσπασης πόρων, η αστρονομική κερδοφορία και το αχαλίνωτα ανταγωνιστικό πλαίσιο στον χώρο της επιστημονικής έρευνας στον κλάδο, που ευνοεί τέτοιες συμπεριφορές. Θα πρέπει να ληφθεί υπόψη σε τελευταία ανάλυση η όλη σήψη του συστήματος εκμετάλλευσης της Υγείας, τόσο στον τομέα του φαρμάκου και των θεραπειών όσο και των αντίστοιχων πολιτικών.

Όλο αυτό το όζον σύστημα αναδύθηκε σε κοινή θέα λόγω επικαιρότητας της πανδημίας Covid-19 και της ανάγκης για την αντιμετώπιση της. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η «περιπέτεια» των πατεντών των εμβολίων και των θεραπευτικών φαρμάκων που φανερώνουν την απληστία των αντίστοιχων βιομηχανιών και την απροθυμία κρατών και διεθνικών θεσμών να δράσουν προς όφελος των λαών, περιορίζοντας τις ορέξεις του πανίσχυρου διεθνούς λόμπυ της φαρμακοβιομηχανίας και τον λυσσαλέο μεταξύ τους εμπορικό πόλεμο. Χρειάστηκε η γνωστή παρέμβαση Μπάιντεν για να συνταχθούν κάποιοι πολιτικοί έστω και λεκτικά, με μια πρόταση έξω από την λογική των νεοφιλελεύθερων επιταγών και κελευσμάτων.

Το αποτέλεσμα του σκανδάλου Χουάνγκ για να επανέλθουμε στην περίπτωσή μας, κόστισε μια αναμφισβήτητη καθυστέρηση της έρευνας στον τομέα των εμβρυικών βλαστοκυττάρων και κατά συνέπεια στην ανάπτυξη θεραπειών με τη χρήση αυτής της τεχνολογίας, βυθίζοντας έστω και προσωρινά τους ειδικούς του τομέα σε ένα κλίμα συνολικής δυσπιστίας. Οι έρευνες συνεχίζονται αλλά υπάρχει ακόμα κενό νομικού πλαισίου που λειτουργεί σαν τροχοπέδη. Όσο για τον κύριο καθηγητή, ο Χουάνγκ Βου – Σουκ ίδρυσε μια εταιρεία κλωνοποίησης σκύλων για πλούσιους ιδιοκτήτες που δεν θα ήθελαν να αποχωριστούν λόγω θανάτου το αγαπημένο τους κατοικίδιο…

  1. Ο Σύριλ Μπαρτ, η Ευφυία σαν Ταξικό και Φυλετικό Κληρονομικό Προνόμιο και το Σκάνδαλο των Διδύμων

Ο Κύριλλος Μπαρτ (Cyril Burt) και από το 1946 σερ, ήταν άλλη μια περίπτωση επιστήμονα διεθνούς αναγνώρισης που διολίσθησε στην επιστημονική αγυρτεία. Θεωρούνταν μέχρι τον θάνατό του το 1971, ότι ανήκε στην χορεία των πρωτοπόρων ερευνητών στον κλάδο της Ψυχολογίας και της αντίστοιχης στατιστικής ανάλυσης. Εξέδιδε και μια επιθεώρηση κύρους, το «British Journal of Satistical Psychology».

Ο σερ Σύριλ Μπαρτ ήταν ένας αστός, οπαδός της Δεξιάς και όπως αποδείχτηκε, το έργο του σημαδεύτηκε έντονα από την ιδεολογικοπολιτική του ένταξη. Θεωρητικοποίησε τις πεποιθήσεις του και προσπάθησε με κάθε μέσο να τις τεκμηριώσει. Συνεισέφερε στην εκπόνηση των στάνταρ που διέπουν την μεθοδολογία των ψυχομετρικών τεστ (δεν είναι της παρούσης να αναφερθούμε στην κριτική αυτών των μεθόδων). Οι επιστημονικές θέσεις του αντανακλούσαν διαδεδομένες αντιλήψεις της βρετανικής κοινωνίας και όχι μόνον, με σαφές ταξικό πρόσημο. Σύμφωνα με αυτές η νοημοσύνη ήταν κληρονομική, μη εξαρτώμενη στο ελάχιστο από το κοινωνικό περιβάλλον ούτε από την μόρφωση.

Για την απόδειξη της θέσης αυτής ο Μπαρτ μελετούσε ομοζυγώτες διδύμους [4] οι οποίοι για διάφορους λόγους, είχαν ανατραφεί από διαφορετικές οικογένειες. Η ιδέα αυτή σαν σύλληψη διέθετε κάποιο μεθοδολογική έρεισμα, ωστόσο ήταν αρκετά δύσκολο να βρει κανείς διδύμους που να είχαν ανατραφεί χωριστά.

Ο Σύριλ Μπαρτ δημοσίευσε το 1943 τα πρώτα πορίσματα των ερευνών του σε δείγμα 156 ζευγών διδύμων εκ των οποίων τα 15 ήταν ομοζυγώτες γνήσιοι δίδυμοι που ανατράφηκαν ξεχωριστά. Εκπόνησε έναν συντελεστή συσχέτισης 0,54 για τους μη γνήσιους διδύμους και 0,77 για τους γνήσιους. Οι τρεις επόμενες μελέτες του 1955, 1958 και 1966 βασίζονταν σε ολοένα και πολυπληθέστερα δείγματα, στην δε τελευταία το δείγμα περιλάμβανε 53 ζεύγη γνήσιων διδύμων που είχαν χωριστεί από την γέννησή τους. Όλες αυτές οι έρευνες καταδείκνυαν ότι η κληρονομικότητα ήταν ο επικρατέστερος παράγων διαμόρφωσης των νοητικών ικανοτήτων.

Ο Μπαρτ σαν σύμβουλος του βρετανικού Υπουργείου Παιδείας άσκησε στην εποχή του καθοριστική επιρροή στα προγράμματα εκπαίδευσης του Ηνωμένου Βασιλείου. Τα προγράμματα αυτά διαμόρφωσαν ένα τυπικό κριτήριο προβιβασμού των μαθητών στις μεγαλύτερες τάξεις του σχολείου. Η επιλογή αυτή θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί κατόπιν IQ τεστ από την ηλικία των 11 ετών. Έτσι τα προγράμματα αυτά αποτέλεσαν τη βάση για την διαχείριση της κοινωνικής κινητικότητας μέσω της εκπαίδευσης, εις βάρος των παιδιών των υποτελών τάξεων. Κάποιοι ψυχολόγοι μάλιστα προχώρησαν ένα βήμα ακόμα. Τα αποτελέσματα των μελετών του Μπαρτ χρησίμευσαν για να πιστοποιήσουν ρατσιστικές θεωρίες περί πνευματικής κατωτερότητας κάποιων εθνικών μειονοτήτων, που διαβιούσαν σε υποβαθμισμένες από άποψη κοινωνικοοικονομικών συνθηκών περιοχές. Τα όχι και τόσο ενθαρρυντικά αποτελέσματα των IQ τεστ αυτών των ατόμων, θεωρήθηκε ότι οφείλονταν σε εγγενή φυλετικά χαρακτηριστικά καθότι κληρονομικά, μια καθαρά ταξική προσέγγιση όπου δεν λαμβάνονταν σοβαρά υπόψη ο κοινωνικός περίγυρος, το μορφωτικό περίγραμμα και οι συνθήκες διαβίωσης.

Το φασιστικό πρόσημο των θεωρητικών αυτών προσεγγίσεων, δημιούργησε ανησυχία στην επιστημονική κοινότητα κι έτσι τα αποτελέσματα των μελετών του Σύριλ Μπαρτ μπήκαν στο μικροσκόπιο συναδέλφων του. Ο Leon J. Kamin διαπρεπής καθηγητής Ψυχολογίας στο Πρίνστον, ανακάλυψε εκπληκτικές συμπτώσεις στις στατιστικές σειρές του Μπαρτ. Και στις τρεις τελευταίες μελέτες επί παραδείγματι, ο συντελεστής συσχέτισης 0,77 των γνήσιων διδύμων ήταν πάντα ο ίδιος, με ελαφρά διαφοροποίηση στο τρίτο δεκαδικό ψηφίο. Κι αυτό ακόμα και όταν οι κατανομές των δειγμάτων ήταν διαφορετικές. Μία σύμπτωση κατά τον Κάμιν, πολύ βολική για να είναι ακριβής. Ο Κάμιν επέφερε το πρώτο ρήγμα στην θεωρία του Μπαρτ, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι ο τελευταίος είχε «πειράξει» τα στατιστικά δεδομένα για να ταιριάζουν απόλυτα στα επιθυμητά αποτελέσματα!

Το 1976, πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του Μπαρτ, ένας δημοσιογράφος των Sunday Times ο Olivier Gillie ανακάλυψε στοιχεία κραυγαλέας απάτης. Οι δύο στενότερες συνεργάτιδες του Μπαρτ, οι επιφορτισμένες να αναζητούν και να βρίσκουν τα ζεύγη των διδύμων και οι οποίες αναφέρονταν στις ερευνητικές σημειώσεις και αρθρογραφούσαν στην επιθεώρησή του, ήταν πρόσωπα ανύπαρκτα! Τα ονόματά τους ανήκαν στα 20 ψευδώνυμα εικονικών αρθρογράφων που χρησιμοποιούσε ο Μπαρτ στο έντυπό του για να ενισχύσει τις θέσεις του. Επιπλέον, τα περισσότερα ζεύγη διδύμων ήταν καθαρές επινοήσεις όπως επίσης και τα τεστ IQ των υποτιθέμενων γονιών τους! Εν κατακλείδι, στη διάρκεια άνω των 25 ετών έρευνας, μόνον 15 ζεύγη διδύμων από τις δεκάδες των δηλωθέντων, είχαν πρακτικά συμμετάσχει στα τεστ! Επιπλέον, ο Σύριλ Μπαρτ, φαίνεται ότι παραποίησε τα στατιστικά δεδομένα μελετών και άλλων ερευνητών που δημοσίευε στο British Journal of Satistical Psychology, με τρόπο ώστε να είναι πιο συμβατά με τις πεποιθήσεις του.

Η υπόθεση του Σύριλ Μπαρτ έλαβε έντονη πολιτική χροιά πυροδοτώντας οξύτατη πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τις θέσεις του και την πρακτική εφαρμογή τους. Το Εργατικό κόμμα κατηγόρησε τους Συντηρητικούς ότι σαν κυβέρνηση αξιοποίησαν πολιτικά τα πορίσματα του Μπαρτ και εφήρμοσαν εις βάρος των υποτελών τάξεων, μια εξόφθαλμα ρατσιστική και ταξική πολιτική αποκλεισμών στην Εκπαίδευση.

Είναι προφανές ότι η κληρονομικότητα παίζει ρόλο στην διαβίβαση χαρακτηριστικών αλλά το επίδικο στην πραγματικότητα στην περίπτωση του Μπαρτ και των ομοϊδεατών του, ήταν όχι η ευφυία σαν καθαρή ιδιότητα της Νόησης αυτή καθ’ εαυτή, αλλά οι απορρέουσες νοητικές ικανότητες και το κοινωνικό κι επαγγελματικό status που θα πρέπει να αντιστοιχεί σε αυτές. Κι ακόμα χειρότερα, μαζί με τις διακρίσεις του φύλου και της εθνικής προέλευσης, η χρήση αυτών των νοητικών ικανοτήτων – χαρακτηριστικών, σαν στοιχείο διαχωρισμού και στοχευμένου κοινωνικού αποκλεισμού. Όπως ακριβώς και σωματομετρικά χαρακτηριστικά, λόγου χάρη το χρώμα του δέρματος, των ματιών, των μαλλιών, το ύψος, η παχυσαρκία ή μια ενδεχόμενη αναπηρία, έτσι και η νοητική ταυτότητα ή ότι μπορούσε να περιγράφει σαν τέτοια, έγινε άλλος ένας ψυχοκοινωνικός αναβαθμός διάκρισης, για άνοδο ή για πτώση…

Ο Μπαρτ θεωρήθηκε από αρκετούς από τους παλιούς οπαδούς του, σαν θύμα ενός είδους παράνοιας που τον έκανε επιθετικό ενάντια στους επικριτές του και τον ώθησε στα άκρα. Η «αστική» διανόηση επικαλείται σαν ελαφρυντικό την κώφωση και την κακή κατάσταση της υγείας του τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Η συστημική, συντηρητική διανόηση ακόμα και μέχρι σήμερα αναγνωρίζει το «νεανικό» έργο του και κριτικάρει αμήχανα τις βασικές του θέσεις της περιόδου της ηλικιακής ωριμότητας, κυρίως λόγω της κατακραυγής κατά της ρατσιστικής και ταξικής τους νοοτροπίας. Ωστόσο και τα νεανικά του χρόνια έχουν σκοτεινά σημεία που επηρέασαν το επιστημονικό του έργο. Στην επιστημονική του σταδιοδρομία συνδέθηκε νωρίς και συνεργάστηκε με ακραίους κύκλους προφασιστικών ακροδεξιών αντιλήψεων και με οπαδούς της Ευγονικής.

Η πολιτική εργαλειοποίηση του έργου του από την βρετανική Δεξιά αποσκοπούσε στον αποκλεισμό τμημάτων του πληθυσμού από την Εκπαίδευση που λειτουργούσε ως μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας και ανόδου. Οι αναλογίες με την εκπαιδευτική πολιτική της καθ’ ημάς κυρίας Υπουργού Παιδείας είναι καταφανείς. Ο στόχος είναι απολύτως ο ίδιος, απλά η πολιτική της ηγεσίας του ελληνικού Υπουργείου Παιδείας είναι πιο πραγματιστική: εκτός από την ανάσχεση της κοινωνικής κινητικότητας των υποτελών τάξεων μέσω αποκλεισμού τους από την εκπαίδευση, επιδιώκει επίσης μια ιδιόρρυθμη αξιοποίηση του αποκλεισμού αυτού από την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, με την ιδιωτικοποίηση τμημάτων της Παιδείας που θα απορροφήσουν τους πλέον εύπορους από τους αποκλεισμένους. Επίσης δεν θεωρεί ανοιχτά βλάκες τα παιδιά των υποτελών τάξεων όπως οι ρέκτες των θεωριών του Μπαρτ, το ιδεολόγημα της κληρονομικής νοητικής ανεπάρκειας των αποκάτω έχει αντικατασταθεί από το ιδεολόγημα της κληρονομικής αριστείας των αποπάνω. Μικρή διαφορά ωστόσο…

  1. Άρθουρ Τζων Έβανς, ο άνθρωπος που έκανε μια εκπληκτική αρχαιολογική ανακάλυψη, όπως τη δημιούργησε ο ίδιος!

«Εδώ είναι Δύση κύριε.

Όταν ο θρύλος προσλαμβάνεται σαν γεγονός,

τότε δημοσιεύουμε τον θρύλο!»

« Ο άνθρωπος που σκότωσε τον Λίμπερτυ Βάλανς» [5]

Τα μεγάλα αριστουργήματα του Μινωικού Πολιτισμού δεν ήταν ακριβώς έτσι όπως τα βλέπουμε, αυτό που βλέπουμε είναι ως ένα (μεγάλο) βαθμό, προϊόν της φαντασίας και των εμμονών ενός ανθρώπου, του σερ Άρθουρ Έβανς (Sir Arthur John Evans) και του επιτελείου του. Αυτό που αποτελεί την κυρίαρχη εικόνα στην Κνωσσό, αιωρείται ισορροπώντας ανάμεσα στην επιχειρηθείσα αποκατάσταση και στην «καλοπροαίρετη» πλαστογράφηση. Στην Κνωσσό συνυπάρχουν σε μια ετεροβαρή ισορροπία, αφενός η προσπάθεια για επιστημονική προσέγγιση και αφετέρου η καλλιτεχνική, αρχιτεκτονική και κοινωνιολογική απεικόνιση ενός λαμπρού πολιτισμού, όπως όμως εκφράστηκε υπό το παραμορφωτικό πρίσμα των ιδεοληψιών των αρχών του Εικοστού Αιώνα. Αυτό προκύπτει και από την 679 σελίδων βιογραφία – αγιογραφία) [6] που αφιέρωσε στον Άρθουρ Έβανς ο Τζόζεφ Αλεξάντερ Μακ Γκιλιβραιη, ανασκαφέας, μελετητής και Έφορος της Κνωσού από το 1980, υπό την αιγίδα της Βρετανικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών.

Τρία είναι τα μείζονα ζητήματα που προκύπτουν από την καταλυτική παρέμβαση του Έβανς στον χώρο της Κνωσσού:

Το πρώτο είναι το αρχαιολογικό μέρος, δηλαδή οι εφαρμοσθείσες από τον Έβανς τεχνικές και η αυθαίρετη απόδοση αρχιτεκτονικών στοιχείων και ευρημάτων τέχνης. Σε αυτό προσμετρώνται:

α) η απαράδεκτη ανασκαφική διαδικασία που θύμιζε περισσότερο λεηλασία με αποτέλεσμα την καταστροφή της στρωματογραφικής απεικόνισης των ευρημάτων και την οριστική απώλεια της σχετικής πληροφορίας και

β) η ιδιοτελής ιδιοποίηση από τον Έβανς περίπου 3000 επιγραφικών πλίνθινων πινακιδίων Γραμμικής γραφής Α΄ και Β΄ που είχαν βρεθεί in situ. Αποτέλεσμα να καθυστερήσει σχεδόν πέντε δεκαετίες η αποκωδικοποίηση της Γραμμικής Β΄, της αρχαιότερης αποδεδειγμένα ελληνικής διαλέκτου. [7]

Το δεύτερο ζήτημα εντοπίζεται στην θεώρηση του ίδιου του Μινωικού Πολιτισμού:

α) Στην περιοδολόγηση του Μινωικού Πολιτισμού και τη σχέση του με τον Μυκηναϊκό. Ο Έβανς προχώρησε με βάση την κεραμική τυπολογία [8]. Αυτό δεν ήταν κατ’ ανάγκη λάθος, ωστόσο η περιοδολόγηση του αρχαιολόγου Νικόλαου Πλάτωνα (1909-1992) με βάση τις Ανακτορικές περιόδους [9], ήταν περισσότερο προσαρμοσμένη στις πιο σύγχρονες αντιλήψεις περί Ανακτορικής Οικονομίας (Économie Palatiale) και άνοιξε τον δρόμο σε νέες προσεγγίσεις της σχετικής περιοδολόγησης.

Άλλο σφάλμα του Έβανς ήταν η «Κρητοκεντρική» του αντίληψη, ότι δηλαδή ο Μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν προέκταση του Μινωικού, άποψη που ενώ είχε κάποια αποδοχή αρχικά, καταρρίφθηκε από τα αρχαιολογικά δεδομένα [10], καθώς και από την γραμμική γραφή Β΄, αποδεικνύοντας ότι οι δύο πολιτισμοί ήταν σαφώς διακριτοί και ότι ο Μυκηναϊκός πολιτισμός ήταν πρωτότυπος.

β) Στην καταγωγή των Μινωιτών. Ο Έβανς υπέθεσε ότι η Μινωίτες κατάγονταν από την Βόρεια Αφρική, υπόθεση που αποδείχτηκε λανθασμένη. Οι Μινωίτες φαίνεται ότι είχαν μάλλον Κεντροευρωπαϊκή προέλευση κι ακόμα κατάγονταν από την περιοχή του Καυκάσου και από την Κεντροασιατική Στέπα. [11]

γ) Στην διάρθρωση της Μινωικής Κοινωνίας. Ο Έβανς κατηγορήθηκε ότι θεώρησε την Κρητική κοινωνία σαν μια «ειρηνική θαλασσοκρατία» ή μια ήπια μοναρχία, αναζητώντας αναλογίες με την αποικιοκρατική Βρετανική αυτοκρατορία της εποχής του [12]. Το σφάλμα του Έβανς ήταν ότι επειδή δεν βρήκε τείχη και οχυρώσεις, υιοθέτησε ασμένως την εικόνα ενός φιλειρηνικού πολιτισμού. Αυτό φαίνεται ότι είναι μάλλον μακριά από την πραγματικότητα. Γιατί αν η κοινωνική οργάνωση των Μινωιτών αρθρώνονταν γύρω από μια ανακτορική γραφειοκρατία [13], σε συνδυασμό με τα αρχαιολογικά ευρήματα, κάποια εκ των οποίων αναδεικνύουν στρατιωτική οργάνωση αφενός και την ύπαρξη αναδυόμενων ανταγωνιστικών αυτοκρατοριών με πρόσβαση στο Λιβυκό πέλαγος και στην Ανατολική Μεσόγειο αφετέρου, καταδεικνύουν ότι η επέκταση και η κυριαρχία των Μινωιτών στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο δεν θα πρέπει να ήταν και τόσο ειρηνική [14]. Όπως δεν ήταν ειρηνική και η επέκταση της αιματοβαμμένης βρετανικής αποικιοκρατίας, αντίθετα με την εικόνα που είχε στο μυαλό του και διακονούσε ιδεολογικά ο Έβανς.

Δεν έχουμε επαρκείς γνώσεις για το αν η Μινωική κοινωνία ήταν μάλλον μητριαρχική ή σε διαδικασία μετάβασης, ή πατριαρχική όπως οι νεοφερμένοι Μυκηναίοι επικυρίαρχοι ή η κοινωνία της Δωρικής παράδοσης στην Κρήτη των ιστορικών χρόνων. Ο τρόπος επέκτασης των Μινωιτών είναι ένα κλειδί: Υποθετικά πάντα μιλώντας, ένας πιο ειρηνικός τρόπος επέκτασης ενδεχομένως να προϋπέθετε μια πιο ήπια κοινωνική οργάνωση και αντίθετα, μια πιο βίαιη επέκταση θα προσομοίαζε περισσότερο με την οργάνωση των πατριαρχικών κοινωνιών των γενών των Μυκηναίων εισβολέων. Ωστόσο όλα αυτά δεν είναι παρά εικασίες. Δεν θα επεκταθούμε άλλο στο πολύπλοκο και σοβαρό αυτό θέμα για να μην επισύρουμε την μήνιν των Ιστορικών επιστημόνων που πιθανόν διαβάσουν το παρόν πόνημα!

Το τρίτο ζήτημα εντοπίζεται στην υστεροφημία του Έβανς.

Αλλά σε αυτό το θέμα θα αναφερθούμε αφού ολοκληρώσουμε την παρουσίαση της …«επεμβατικής» αρχαιολογίας του σερ Άρθουρ Τζων Έβανς και των συνεργατών του.

Οι υπέροχες τοιχογραφίες της δεύτερης χιλιετίας πριν την χρονολογία μας, που αποτελούν την ναυαρχίδα των εκθεμάτων του Μουσείου Ηρακλείου, ο Πρίγκηπας με τους κρίνους, η τοιχογραφία με τα δελφίνια, οι τρεις δέσποινες στα γαλάζια με τα εντυπωσιακά ρούχα και τις βοστρυχωτές κόμες τους, αναδίδουν μια εξαιρετική φρεσκάδα και έναν απίστευτο μοντερνισμό. Και αυτό δεν είναι τυχαίο, η αλήθεια είναι ότι αυτές οι διάσημες τοιχογραφίες είναι σε μεγάλο βαθμό σύγχρονες. Το αυθεντικό τους τμήμα που επιβίωσε στον χρόνο, καταλαμβάνει στην πραγματικότητα ελάχιστα τετραγωνικά εκατοστά, η υπόλοιπη σύνθεση αποτελεί σε μεγάλο βαθμό ευφάνταστη ανακατασκευή. Την παρήγγειλε ο ίδιος ο Έβανς στις αρχές του Εικοστού Αιώνα. Το μεγαλύτερο τμήμα της τοιχογραφίας με τα δελφίνια, εκπονήθηκε από τον Ολλανδό Πιετ Ντε Ζονγκ (Piet de Jong) ζωγράφο και αρχιτέκτονα που απασχολούνταν από τον Έβανς στις «αποκαταστάσεις» των ευρημάτων κατά την 10ετία του 1920. Ο Πρίγκηπας με τα κρίνα και την τόσο άβολη ανατομικά στάση του, «αποκαταστάθηκε» το 1905 από τον Ελβετό Εμίλ Ζιγιερόν (Émile Gilliéron), από κάποια θραύσματα ενός τμήματος της κεφαλής με το «στέμμα» χωρίς το πρόσωπο, ένα τμήμα του κορμού και του μηρού, τα οποία κατά πάσα πιθανότητα, δεν ανήκαν στην ίδια ζωγραφική παράσταση. [15]

Η ιστορία των τριών Δεσποινών στα Γαλάζια, είναι αρκετά σύνθετη: κι αυτή η ζωγραφική παράσταση ήταν σύνθεση εν είδη παζλ του Ζιγιερόν από πολλά ετερόκλητα θραύσματα. Όμως η «αποκατεστημένη» σύνθεση καταστράφηκε σε σεισμό το 1926 και ανακατασκευάστηκε από τον γιό του Ζιγιερόν. Είναι πλέον σχεδόν αδύνατο να εντοπιστούν τα αυθεντικά κομμάτια, δεδομένου ότι τα περισσότερα απωλέσθηκαν κατά τον σεισμό κι αρκετά από αυτά που φαίνονται σαν αυθεντικά, δεν είναι παρά αντίγραφα της πρώτης «αποκατάστασης»!

Το λαμπρό παλάτι της Κνωσσού δέχεται πάνω από μισό εκατομμύριο επισκέπτες τον χρόνο και τις «καλές» χρονιές οι επισκέπτες μπορεί να αγγίξουν και το εκατομμύριο. Ωστόσο λίγοι από τους επισκέπτες γνωρίζουν ότι οι περίφημες κόκκινες κολώνες του, οι μνημειακές κλίμακες που δεν οδηγούν πουθενά, οι «αίθουσες του θρόνου» με διαστάσεις δωματίου, όλα αυτά είναι σύγχρονες αναπαραστάσεις, «ανακατασκευές» όπως παραδέχονταν ο ίδιος ο Έβανς. Είναι ένας θρίαμβος του κινήματος του Μοντερνισμού των αρχών του Εικοστού Αιώνα και αυτό το πιστώνουμε στον Έβανς! Ήταν τα πρώτα κτίσματα στην Κρήτη με υλικό το μπετόν αρμέ, όπως και η κατοικία του, η βίλλα Αριάδνη! Την επιρροή αυτή στον Μοντερνισμό, εντοπίζει η Κάθυ Γκήρ στην μελέτη της για τον ρόλο της Κνωσσού στην ιστορία της Κουλτούρας του Εικοστού Αιώνα, με τίτλο «Η Κνωσσός και οι Προφήτες του Μοντερνισμού». [16]

Το πρόβλημα είναι ότι τα «μπετά» του Έβανς κατέστρεψαν το στρωματογραφικό υπόβαθρο και ότι υπήρχε από κάτω, όπως θα γίνει και με τα μνημεία της βυζαντινής Θεσσαλονίκης αν και όταν θα «πέσουν τα μπετά» του σταθμού της Βενιζέλου…

Το ότι η ανακατασκευή του Έβανς είναι αυθαίρετη ή απατηλή είναι δεδομένο. Μέχρι ποιο σημείο και σε πόσο βαθμό, είναι ένα ερώτημα που πλανάται ακόμα. Σαν απαράδεκτα στοιχεία κρίνονται από τους ειδικούς, τα λαβυρινθώδη «πανωσηκώματα», δηλαδή οι άνω όροφοι του ανακτόρου, οι τοιχογραφίες, κυρίως αυτές της «αίθουσας της Βασίλισσας» με τα δελφίνια, τα ψαράκια και τους αχινούς. Οι ειδικοί σήμερα υποθέτουν βάσιμα, ότι τα αυθεντικά θραύσματα της «τοιχογραφίας» αυτής που βρίσκονται στο Μουσείο Ηρακλείου, είναι πιθανόν να είναι ψηφίδες από ψηφιδωτό σε δάπεδο αρχαίου ορόφου που καταστράφηκε, όταν το Μέγαρον κατέρρευσε.

Οι ιδεοληψίες του Άρθουρ Έβανς γύρω από την «θεά μητέρα» και ο κεντρικός ρόλος που της αποδίδει στο μινωικό θρησκευτικό σύστημα αν υπήρχε κάτι τέτοιο, επιδρά στις αναπαραστάσεις των γυναικείων μορφών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα δύο αγαλματίδια που παριστάνουν τη θεά ή ιέρεια με τα φίδια. Ο Έβανς εμφανίζεται εμμονικός με αυτές τις γυναικείες «θεότητες». Ο Βιογράφος του Γκιλλιβραιη δίνει μια όχι ιδιαίτερα πειστική ερμηνεία: ότι ο Έβανς ήταν επηρεασμένος από την απώλεια της μητέρας του νωρίς κατά την παιδική του ηλικία.

Και αυτές όμως οι θεές ή ιέρειες, είναι περίπτωση πλαστογραφίας. [17] Από την μία σώζονταν μόνον το τμήμα κάτω από την μέση, οπότε όλο το υπόλοιπο σώμα και τα φίδια είναι προϊόν φαντασίας, από δε το δεύτερο αγαλματίδιο έλειπαν τα φίδια και το κεφάλι. Ανέλαβε να συμπληρώσει τα «κενά» των αυθεντικών ευρημάτων ο Χαίηλβορ Μπατζ (Halvor Bagge), ένας από τους καλλιτέχνες του επιτελείου του Έβανς. Γύρω από αντίγραφα αυτών των δύο αγαλματιδίων αναπτύχθηκε ένα ιδιόρρυθμο εμπόριο όπου γνήσια αντίγραφά τους ή πλαστά κομμάτια αγοράζονταν από συλλέκτες και μουσεία.

Η Υστεροφημία: Επανερχόμαστε στο θέμα της υστεροφημίας του σερ Άρθουρ Τζων Έβανς. Για να ήμαστε δίκαιοι θα πρέπει να τον τοποθετήσουμε στο πλαίσιο της εποχής του. Είναι η εποχή του τέλους της κλασσικής αποικιοκρατίας και της ανάπτυξης ιμπεριαλιστικών πολιτικών και ανταγωνισμών που οδηγήσαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι η εποχή όπου οι επιστήμονες γίνονται οργανικά τμήματα της επιθετικής πολιτικής των αποικιοκρατών και της ιμπεριαλιστικής πολιτικής. Η επιστημονική έρευνα σε κάποιες περιπτώσεις, θύμιζε περισσότερο πλιάτσικο παρά ακαδημαϊκή διαδικασία. Ο αρχαιολόγος, ο βιολόγος ή ο παλαιοντολόγος, γίνονται συλλέκτες και κλεπταποδόχοι και ολόκληρα συγκροτήματα μνημειακών πυλών και τειχών αρχαίων πόλεων, τμήματα ναών με τους βωμούς τους και συμπλέγματα γλυπτών, μεταφέρονται στα μουσεία των Μητροπόλεων. Είναι η εποχή των Αρχαιολογικών Αποστολών, του υφιστάμενου μέχρι σήμερα μεταλλαγμένου κατάλοιπου του πολιτιστικού ιμπεριαλισμού. Η περίοδος αυτή γεφύρωσε δύο αιώνες, άρχισε από την δεκαετία του 1870, εποχή του πολέμου των οστών που διεξήγαγαν με συμμορίες ένοπλων συνεργατών οι περιώνυμοι κυνηγοί απολιθωμάτων Έντουρντ Κόουπ (Edward Drinker Cope) και Όθνιελ Μαρτς (Othniel Charles Marsh) και συνεχίστηκε σχεδόν μέχρι τον Μεσοπόλεμο. Εποχές και νοοτροπίες που γέννησαν ένα τύπο επιστήμονα τυχοδιώκτη σαν τον Ρόι Τσάπμαν Άντριους, τον αυτοδίδακτο Ερρίκο Σλήμαν και τον ίδιο τον Άρθουρ Έβανς.

Ο Έβανς κινήθηκε στη γκρίζα ενδιάμεση ζώνη ανάμεσα στην επιστημονική ανακάλυψη, στην πλαστογράφηση και σε μια ιδιόρρυθμη εξαπάτηση. Μια εξαπάτηση ωστόσο που θα μπορούσε να θεωρηθεί και θεμιτή, με την έννοια ότι αυτή πιθανόν να ήταν η αντίληψη που είχε ο Έβανς για την επιστημονική ηθική και την μεθοδολογία που την εξυπηρετούσε. Ο Έβανς χαίρει μιας αναμφισβήτητης εκτίμησης από αρκετούς σύγχρονους επιστήμονες και μιας συγκαταβατικής αντιμετώπισης από τον επιστημονικό κόσμο των εξόφθαλμων επιστημονικών του ανομημάτων. Στις αξιολογήσεις του έργου του και της επιστημονικής του αξίας, υπάρχει πάντα ένα «ναι μεν αλλά»! Είτε αναγνωρίζουν την μεγάλη του συνεισφορά στην περίπτωση της Κνωσσού αλλά καταδικάζουν την αντιεπιστημονική παρέμβασή του είτε προτάσσουν την κριτική στην αντιεπιστημονική παρέμβασή του αλλά υποκλίνονται στο μέγεθος της ανακάλυψής του.

Η Audrey Caire μέλος του Διδακτικού προσωπικού της Σχολής Ιστορίας της Σορβόννης επί παραδείγματι, αναγνωρίζει ότι παρόλο που «πολλές από τις θεωρίες και τις μεθόδους του, θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο κριτικής» όπως το διατυπώνει κομψά, ωστόσο η τρόπος της σύλληψης της ελληνική προϊστορίας εκ μέρους του, είναι ευρέως διαδομένος στους επιστημονικούς κύκλους και άφησε διαρκές αποτύπωμα. [18]

Έτσι η πλάστιγγα της ιστορίας για τα έργα και τις ημέρες του Έβανς, παραμένει έναν αιώνα μετά αιωρούμενη σε μια θέση σταθερής ισορροπίας. Βέβαια υπάρχουν και οι χωρίς «ναι μεν αλλά» απροκάλυπτα ενθουσιώδεις αγιογραφήσεις…

Εν κατακλείδι, δεν θα ψέξουμε τον Έβανς ως αλαζόνα ιμπεριαλιστή και πεπεισμένο ρατσιστή που υπήρξε, ούτε και τις τάσεις σεξουαλικής επιθετικότητας που εκδήλωνε εις βάρος άλλων ανθρώπων. Ούτε θα τον χαρακτηρίσουμε κάτι σαν έναν Ντίσνεϋ ή χειρότερα σαν ένα Μπάρνουμ [19] της Αρχαιολογίας, αυτό θα τον αδικούσε.

Θα του χρεώσουμε ωστόσο πέρα από τις βάναυσες και καταστροφικές παρεμβάσεις του, ότι δεν ανακάλυψε στην πραγματικότητα αυτός πρώτος την Κνωσσό. Προηγήθηκαν οκτώ πρόδρομοι με επιφανέστερο τον Ηρακλειώτη Μίνωα Καλοκαιρινό, αρχαιοδίφη και αρχαιοπώλη (αλλ’ όχι αρχαιοκάπηλο) ο οποίος ανέσκαψε το 1878 τον λόφο Τσελεπή Κεφάλα στην περιοχή του ανακτόρου της Κνωσσού. Όλες οι προηγούμενες ανασκαφές όπως και η δική του, σταμάτησαν λόγω της κατοχής της Κρήτης από τους Τούρκους, [20] από φόβο της απαλλοτρίωσης των ευρημάτων και της αδυναμίας ή της απροθυμίας της Ελλάδας να παρέμβει για την παραμονή τους στην Μεγαλόνησο, κάτι που έδωσε την ευκαιρία στον Έβανς να σφετεριστεί ουσιαστικά την λαμπρή ανακάλυψη.

Ο Έβανς αγόρασε την περιοχή των προηγούμενων ανασκαφών και διενήργησε τις ανασκαφές του ανενόχλητος από την τουρκική διοίκηση, στα όρια της ιδιοκτησίας του. Ούτε ο όρος Μινωικός Πολιτισμός που αποδίδεται σε αυτόν είναι δικός του. Ο όρος ανήκει στον Karl Friedrich Christian Hoeck ιστορικό, κλασσικό φιλόλογο και βιβλιοθηκονόμο. Ο ίδιος ο Έβανς είχε ομολογήσει σχετικά με τον όρο ότι δεν τον επινόησε αυτός, απλώς τον «εφάρμοσε».

  1. Για την Αντιμετώπιση της Επιστημονικής Εξαπάτησης και του Αναθεωρητισμού του Νεοφιλελευθερισμού στην Επιστήμη

4.1. Αναζητώντας Ακαδημαϊκά ‘Αντισώματα’ ενάντια στην Επιστημονική Εξαπάτηση

Το θέμα της επιστημονικής απάτης είναι πληγή της επιστημονικής έρευνας και αντιμετωπίζεται με σοβαρότητα από την επιστημονική κοινότητα. Όπως αναφέρθηκε σε προηγούμενο σημείωμα, οι νέοι επιστήμονες στις μέρες μας είναι περισσότερο ευεπίφοροι απ’ ότι στο παρελθόν, στην προσφυγή σε εξαπάτηση για ιδιοτελείς σκοπούς. Έτσι, το 2001 ο μαθηματικός και διδάκτωρ στην επιστημονική εκλαϊκευτική δημοσιογραφία Μισέλ ντε Πρακοντάλ, εξέδωσε βιβλίο με τίτλο «Η επιστημονική απάτη σε 10 μαθήματα» (Michel de Pracontal. Paris, Éditions de la Découverte, 2001), που περιλαμβάνει ακόμα και ασκήσεις στο τέλος του κάθε κεφαλαίου!

Ας μείνουμε για λίγο στο βιβλίο αυτό. Στόχος του βιβλίου ήταν να λειτουργήσει τρόπον τινά σαν θεωρητικό «εμβόλιο» μεθοδολογικών αντισωμάτων ενάντια στην επιστημονική εξαπάτηση, των φοιτητών αλλά και των νέων επιστημόνων, να τους βοηθήσει να ελέγξουν την ευπιστία τους απέναντι στην αυθεντία στον χώρο της επιστήμης και να αντιμετωπίσουν την πίεση που τους ασκείται από το κύρος της αυθεντίας!

Η φιλοσοφία του βιβλίου εστιάζεται στην απάντηση δύο ερωτημάτων: στο γιατί μια απάτη έχει μεγαλύτερη επιτυχία αν ενδύεται με επιστημονικό μανδύα και αν ο επιστήμονας έστω και σε μικρότερα βαθμό, εκτίθεται κι αυτός στους κινδύνους της εξαπάτησης. Το βιβλίο είναι δομημένο με τέτοιο τρόπο ώστε να λειτουργεί φαινομενικά σαν οδηγός για επιστημονική εξαπάτηση, από ειδικούς φυσικά κι όχι από απλούς τσαρλατάνους, αλλά στην πραγματικότητα στόχευε να λειτουργήσει σαν οδηγός αποτροπής. Είναι εντυπωσιακό το εύρος των επιστημονικών πεδίων και θεμάτων που περιλαμβάνει, πεδίων που επιδέχονται έστω και οριακά την εμφιλοχώρηση συνειδητής παραπλάνησης ή ακούσιας πλάνης. Ωστόσο αυτό είναι και το βασικό μειονέκτημα του βιβλίου. Σύμφωνα με την κριτική του καθηγητή του Πανεπιστημίου της Λυών ΙΙ Τζιρολάμο Ραμουννί (Girolamo Ramunni), [21] ο συγγραφέας του βιβλίου βάζει κάποιες φορές στο ίδιο σακούλι τις επιστημονικές απάτες με τις επιστημονικές πλάνες και τα ακούσια λάθη στις μετρήσεις, μην διευκρινίζοντας σαφώς τα όρια πλάνης και απάτης. Εξισώνει έτσι νομπελίστες με απατεώνες, όπως λόγου χάρη την ενδεχόμενη νεανική φάρσα ενός επιστήμονα του διαμετρήματος του Πιέρ Τεγιάρ ντε Σαρντέν με την επικίνδυνη για την δημόσια υγεία απάτη ενός τσαρλατάνου ψευδογιατρού!

Ωστόσο παρά αυτές του τις αδυναμίες το βιβλίο ήταν εξαιρετικά χρήσιμο για την κατανόηση της επιστημονικής απάτης, ευχάριστο στην ανάγνωση αλλά κυρίως χρησίμευσε σαν έναυσμα για μια επιστημολογική συζήτηση στη γαλλική επιστημονική κοινότητα για την πρόληψη της επιστημονικής εξαπάτησης, της σύμφυσής της με την πολιτική χειραγώγηση αλλά και την αντιμετώπιση του ψευδο-ορθολογισμού που αναπτύσσεται συνήθως από αναθεωρητικές προσεγγίσεις εκπροσώπων της Άκρας Δεξιάς.

  1. 2. Η Κοινοτοπία της Πολιτικής Καταδολίευσης με Επιστημονικό Μανδύα

Στις περιπτώσεις επιστημονικής εξαπάτησης που περιγράψαμε στα προηγούμενα σημειώματα και αναφερθήκαμε στο παρόν, παρατηρούμε ότι καμία από τις περιπτώσεις αυτές δεν θα είχε την επιτυχία ή την αντοχή στην κριτική που επέδειξε αν δεν υπήρχε πίσω της κάποιου είδους πολιτική ανοχή. Ή ακόμα χειρότερα, αν δεν υπήρχε πίσω της ακόμα και άμεση πολιτική παρέμβαση για την κάλυψη της, κατά το αρχικό στάδιο τουλάχιστον. Αν δεν υπήρχε η ανοχή ή ακόμα και η ενεργή συνδρομή μερίδας του επιστημονικού και του πολιτικού κατεστημένου στην συγκάλυψη, οι περιπτώσεις αυτές θα παρέμεναν στο επίπεδο μιας «χαμηλής πτήσης» χωρίς ιδιαίτερες συνέπειες για την αξιοπιστία της επιστήμης.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να περιγράψουμε την περίπτωση της υποταγής της Επιστήμης ή μάλλον επιστημόνων σε μια επιβαλλόμενη πολιτική σκοπιμότητα, σαν μία ιδιαίτερη περίπτωση επιστημονικής εξαπάτησης. Η σύμφυση της πολιτικής σκοπιμότητας με την επιστήμη, εξυπηρετεί συνήθως τον στόχο της χειραγώγησης της κοινής γνώμης και την υποταγή – ενσωμάτωσή της σε πολιτικούς σχεδιασμούς. Αυτή η ιδιόρρυθμη διαπλοκή πολιτικών και επιστημόνων λειτουργεί σαν ψιμύθιο απολογητικής αμφιλεγόμενων πολιτικών αποφάσεων, καλύπτοντας τες με ένα μανδύα επιστημοσύνης.

Η σχέση πολιτικής και επιστήμης δεν είναι κατ’ ανάγκη κάτι κακό και κυρίως δεν μπορεί να προσεγγιστεί με όρους ηθικολογίας. Ωστόσο επιχειρείται η δυσφήμιση αυτής της σχέσης από κάποιες τρέχουσες αγοραίες αντιλήψεις περί πολιτικής που διακινούνται έντεχνα από εκπροσώπους της χειρότερης εκδοχής της. Η επιστήμη ως πολιτισμική δυναμική διαδικασία ενσωματώνεται σε κάθε κοινωνικό σχηματισμό σαν συστημική λειτουργία του. Έτσι η πολιτική αξιοποίηση της επιστήμης επ’ αγαθώ ή επί τα χείρω, δεν είναι κάτι ασυνήθιστο, αποκτά δε θετικό ή απαξιωτικό ηθικό περιεχόμενο από τους στόχους και τον τρόπο λειτουργικής ενσωμάτωσης στις κοινωνικοπολιτικές διαδικασίες.

Η χρήση της επιστήμης ή μάλλον της επιστημονικής ιδιότητας ιδιοτελών ή αφελών θεραπόντων της για λόγους πολιτικής χειραγώγησης, είναι σύνηθες φαινόμενο του νεοφιλελεύθερου υποδείγματος διακυβέρνησης. Φυσικά το φαινόμενο αυτό παρουσιάστηκε και σε άλλα καθεστώτα (πχ η περίπτωση Λυσσένκο στην «σταλινική περίοδο» της ΕΣΣΔ) αλλά στις μέρες μας συνδέεται με την διάδοση συντηρητικών ιδεολογιών, έξαρσης των εθνικιστικών αντιλήψεων και ιστορικού αναθεωρητισμού ακροδεξιάς συνήθως απόχρωσης κλπ. Στη διάχυση αυτή υπόκεινται όλοι οι τομείς εφόσον εντοπίζεται τόσο στις φυσικές, όσο και στις κοινωνικές επιστήμες [22]. Οφείλεται κυρίως στην εκρηκτική επέλαση της καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης που δρα σαν μια αντεπαναστατική οπισθοδρόμηση και στο επιστημονικό πεδίο. Στον χώρο της Επιστήμης, το φαινόμενο συνδέεται επίσης σε κάποιο βαθμό με την σχετική υποχώρηση της ακαδημαϊκότητας, η υπονόμευση της οποίας καλλιεργείται συστηματικά από τις δυνάμεις του νεοφιλελευθερισμού και στοχεύει στην κάμψη της αντίστασης των πανεπιστημίων ενάντια στην υποταγή τους στις επιταγές της αγοράς. Η υποταγή των πανεπιστημίων στους νόμους της αγοράς αφορά τόσο το διοικητικοθεσμικό και οργανωτικό πεδίο όσο και αυτό της επιστημονικής έρευνας.

Η επιστημονική εξαπάτηση καθιστάμενη στοιχείο της πολιτικής χειραγώγησης, αποκτά κοινωνικοπολιτικό υπόβαθρο και λόγω της συχνότητάς της, εμφανίζεται πλέον σαν κοινοτοπία. Θα μπορούσε πχ πριν από μια εικοσαετία να δηλώσει με την ίδια άνεση, πολιτικός που τυγχάνει και πανεπιστημιακός, ότι το εκλογικό σύστημα της απλής αναλογικής στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης ευθύνεται για την τραγωδία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου; Ποια είναι στην περίπτωση αυτή τα όρια ανάμεσα στην επιστημονική εξαπάτηση και στην πολιτική αγυρτεία; Όταν μια επιτροπή εμπειρογνωμόνων υιοθετεί έστω και δια της αφωνίας, την άποψη μιας κυβέρνησης ότι ο κορωναϊός κολλά στις πλατείες και στους ανοιχτούς χώρους, αλλά δεν κολλά στις καταστάσεις συνωστισμού στα μέσα μαζικής μεταφοράς, στις υπερπλήρεις σχολικές τάξεις ή στους μαζικούς εργασιακούς χώρους, ποια είναι και που βρίσκονται τα όρια ανάμεσα στην επιστημονική εξαπάτηση και στην πολιτική αγυρτεία; Όταν η Πανδημία θεωρείται ότι δεν προσβάλει τους πιστούς που συνωστίζονται περιφρονώντας τα μέσα προφύλαξης στις εκκλησίες, αυτό είναι θρησκοληψία και επιστημονική τύφλωση ή πολιτική ιδεοληψία και σκοπιμότητα; Ή όλα αυτά μαζί;

Αλήθεια, μια κάποια επιστημονική επιτροπή του Υπουργείου Παιδείας, με ποια επιστημονικά δεδομένα εισηγήθηκε, επαναφέροντας πεπαλαιωμένες ιδεοληψίες, να καταργηθούν τα νέα προγράμματα σπουδών της Ιστορίας του έτους 2019, που προέκυψαν μετά από ενδελεχή μελέτη και εφαρμογή των σύγχρονων τάσεων διδακτικής στον τομέα; Ποιοι επιστήμονες και με ποιες επιστημονικά τεκμηριωμένες προσεγγίσεις, εισηγήθηκαν την κατάργηση της προγραμματισμένης ίδρυσης Νομικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας; Ποιοι αρχαιολόγοι, κληρονόμοι και ρέκτες της παρεμβατικής μεθοδολογίας του Έβανς, ποιοι δικαστικοί και πολιτικοί, με ποιο επιστημονικό, πολιτικό και ηθικό βάρος όταν ο επιστημονικός κόσμος διεθνώς βρίσκεται απέναντί τους, αποφασίζουν να προχωρήσει η καταστροφή της μεσαιωνικής Θεσσαλονίκης στον σταθμό του μετρό της Βενιζέλου;

Και πως μπορεί να χαρακτηριστεί το πόνημα της οπισθοδρομικής αναθεώρησης του οικογενειακού δικαίου που διέπει τις σχέσεις μεταξύ γονέων και τέκνων, που όπως φαίνεται συντάχθηκε από κάποιους μετακλητούς υπαλλήλους υπό την εποπτεία ενός υπουργού μη ειδικού στο αντικείμενο; Μια διαδικασία η οποία κατέληξε σε ένα νομοθέτημα αναθεώρησης ενός νόμου που εκπονήθηκε το 1982 – 83 από μια αφρόκρεμα Ελλήνων νομικών και θεωρήθηκε πανευρωπαϊκά σαν μία από τις πιο προοδευτικές προσεγγίσεις του ζητήματος. Κατά πόσο υποτάχθηκε αυτή η διαδικασία αναθεώρησης στην πολιτική ιδεοληψία των συντακτών της και κατά πόσο συντάχθηκαν οι εμπλεκόμενοι επιστήμονες με αυτήν; Η παντελώς ατυχής αποστροφή ενός επιστήμονα που ανήκει στο κυβερνητικό επιτελείο, ότι οι διδάκτορες και οι υποψήφιοι διδάκτορες είναι εν πολλοίς τεμπελχανάδες, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν επιστημονική ή σαν πολιτική αγυρτεία;

4.3. Η Επίθεση του Νεοφιλελεύθερου Αναθεωρητισμού στον Επιστημονικό Ορθολογισμό

Την τελευταία τριακονταετία, ο επιστημονικός αναθεωρητισμός, κυρίως στις κοινωνικές επιστήμες και στις ανθρωπιστικές λεγόμενες σπουδές, αποτελεί την αιχμή της λόγχης μιας ουσιαστικά πολιτικής επίθεσης που διεξάγεται προνομιακά στο ακαδημαϊκό πεδίο αλλά απευθύνεται στο σύνολο της κοινωνίας. Η εκ νέου ανάγνωση πχ του ιστορικού γίγνεσθαι, με ερμηνευτικούς όρους που προσπαθεί να επιβάλει μια επιθετική διεθνής μεγαλοαστική ελίτ, δεν αφορά μόνον την ιστορία. Διαπερνά κάθετα την ιστορικά συντελεσμένη τεχνοεπιστημονική διαδικασία και τα επιτεύγματά της, από τον Διαφωτισμό και εντεύθεν.

Ο Αναθεωρητισμός αυτός έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά:

α) Έχει την τάση όχι μόνον να αμφισβητεί αποδομώντας τα πορίσματα της επιστήμης αλλά και να επιχειρεί την απορρύθμιση των ίδιων των μεθοδολογικών κανόνων της επιστημονικής επαλήθευσης. Δηλαδή να επιτίθεται στα θεμέλια της επιστημονικής μεθόδου αυτής καθ’ εαυτής.

β) Η θεμελιώδης του ιδεολογική σταθερά είναι ο ατομικισμός στο ηθικό, φιλοσοφικό και κοινωνικοπολιτικό πεδίο. Είναι η θεωρητικοποιημένη επιβολή της ιδιοτέλειας και στο σημείο αυτό συνδέεται άρρηκτα με τον νεοφιλελευθερισμό και την ιδεολογία του Ελευθεριασμού [23], που είναι η αποθέωση του δικαιώματος της ιδιοκτησίας, της απόλυτης κυριαρχίας των αγορών, του αντικρατισμού και της πλήρους απορρύθμισης, καθώς επίσης και του ξετσίπωτου κοινωνικού δαρβινισμού.

γ) Συνδέεται άρρηκτα με ρεύματα της Άκρας Δεξιάς, της Alt right, όχι μόνον στην Βορειοαμερικανική Ήπειρο αλλά και στην Ευρώπη.

Εκεί ακριβώς που συμβάλλουν ο αναθεωρητισμός και ο νεοφιλελευθερισμός, εκεί ευδοκιμούν αφενός τα άνθη της ροπής για επιστημονική εξαπάτηση ή και αγυρτεία, αφετέρου η πολιτική χειραγώγηση με επιστημονικά εργαλεία. Εκεί ευδοκιμούν και τα «επιστημονικοπολιτικά» fake news. Εκεί επίσης ανθεί και ο επικίνδυνος για τη επιστήμη απορρέων ψευδο – ορθολογισμός, μια «ορθολογική» άρνηση του επιστημονικού ορθολογισμού που καταντά μια «επιστημονική» άρνηση της επιστήμης! Ο ψευδο – ορθολογισμός, είναι εργαλείο αντεπίθεσης στην ορθολογική αντίδραση της επιστήμης ενάντια στην εξαπάτηση κάθε μορφής. Ο ανορθολογικός αυτός ψευδο – ορθολογισμός, που συνήθως εμφανίζεται σαν Σκεπτικισμός (ή σαν Ζητητική στη γαλλική του εκδοχή), είναι ένα είδος πέμπτης φάλαγγας του ανορθολογισμού.

Από φιλοσοφική άποψη ο Σκεπτικισμός του ελευθεριάζοντος αναθεωρητισμού δεν είναι παρά μια ακραία στρέβλωση της καρτεσιανής de omnibus dubito, όπου ο «κακός δαίμων» [24] είναι η αντανάκλαση στο επιστημολογικό και ιδεολογικό πεδίο του επελαύνοντος νεοφιλελευθερισμού. Ο νεοφιλελευθερισμός, αυτός ο ακραίος ατομικισμός, εκφραζόμενος στο εποικοδόμημα ως αναθεωρητισμός, θίγει το θεμέλιο της διαδικασίας της επιστημονικής επαλήθευσης. Έτσι η επαλήθευση σαν βασική συνιστώσα της τεχνοεπιστημονικής διαδικασίας, απεκδύεται από κάθε συλλογική διάσταση και η επιστημονική μέθοδος μετατίθεται αποκλειστικά σε μια ατομικιστική κλίμακα προβληματισμού και σύλληψης.

Το θεωρητικό πλαίσιο κριτικής της επιστημονικής μεθόδου από τους σοβαρούς σκεπτικιστές γιατί αρκετοί από αυτούς είναι τσαρλατάνοι, υπόκειται στην αντιφατική θεώρηση αφενός μιας τάσης που αναζητά στο πεδίο μιας φετιχιστικής επιστήμης τον Λόγο, σαν πνευματική αρχή που οδηγεί την ανθρώπινη ιστορία και αφετέρου μιας σχετικιστικής τάσης που θέλει να υπονομεύσει την κοινωνική οργάνωση της επιστήμης και την συλλογική της υπόσταση.

Η ανάπτυξη των κοινωνικών μέσων δικτύωσης ευνόησε την ευδοκίμηση ομάδων διάδοσης αυτών των δοξασιών. Από άποψη κοινωνικοεπαγγελματικού προφίλ, στις ομάδες αυτές στο εξωτερικό τουλάχιστον, κυριαρχούν μεσαία και ανώτερα στελέχη επιχειρήσεων, Μηχανικοί, καθώς και νέοι ερευνητές ιδιωτικών ή δημόσιων κέντρων έρευνας και τεχνολογικής ανάπτυξης αιχμής. Λόγω του αυξανόμενου αριθμού των σχετικών ιστοτόπων, ο κύκλος αυτός κινδυνεύει να καταστεί σταδιακά, σφετεριστής της επιστημονικής έκφρασης και ενημέρωσης στο διαδίκτυο. Παράλληλα γίνεται και ο φορέας προπαγάνδισης σημαντικού όγκου επιστημονικής εξαπάτησης πολιτικού ενδιαφέροντος, δεξιού κυρίως προσήμου και υπονομευτής της επιστημονικής ηθικής. Ο κύκλος αυτών των στελεχών, υπηρετεί την κοινοτοπία της πολιτικής καταδολίευσης μέσω της επιστήμης και γίνεται η μήτρα της επιστημονικής εξαπάτησης και της διαπλοκής της με την πολιτική αγυρτεία. Έτσι διαχέεται μια αγοραία αντίληψη για τις κοινωνικές επιστήμες οι οποίες δεν θεωρούνται σαν τέτοιες, ο Μαρξ λόγου χάρη και οι επιστήμονες που ακολουθούν την μαρξική θεώρηση στην επιστημονική τους προσέγγιση θεωρούνται από αμφιλεγόμενοι έως τσαρλατάνοι, όπως επίσης και προσωπικότητες όπως ο Φρόυντ ή ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Ζακ Λακάν, η δε Ψυχανάλυση πχ θεωρείται αψήφιστα σαν επιστημονική απάτη, κάτι σαν την Αστρολογία ή τη Χειρομαντεία!

Γενικά οι επιστήμες εκείνες που μελετούν το κοινωνικό γίγνεσθαι ή προσεγγίζουν τα ζητήματα της Νόησης με καινοτομικό τρόπο, κυρίως εκείνες που κατά την γνώμη των σκεπτικιστών, δεν έχουν χρηστικό χαρακτήρα ή «επιτελεστικό» με την έννοια της performance, σαν την Νομική πχ για να θυμηθούμε και το στιχάκι με την «δικηγόρου πρόζα» από το σατυρικό τραγούδι «Οδός Σανταρόζα» του Βασίλη Νικολαΐδη, θεωρούνται σαν ψευδοεπιστήμες ή στην καλύτερη περίπτωση σαν «Αριστερές». [25] Το σκεπτικό των δεξιού σκεπτικισμού είναι ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο, όπου οι υπό αμφισβήτηση κοινωνικές επιστήμες είναι «διδασκαλίες», δοξασίες [26] ή και δόγματα, γιατί είναι «ασαφείς», και δεν αρθρώνουν κάτι επιστημονικά ακριβές και κυρίως «δεν είναι πρακτικές ή χρήσιμες». Οπότε θα μπορούσαν να ριφθούν μαζί με τους αντίστοιχους (ψευδο)επιστήμονες που τις διακονούν, στο πυρ το εξώτερον. Στην ουσία όλοι αυτοί δεν κάνουν τίποτα λιγότερο από τους ναζί που έκαιγαν βιβλία. Διαφέρουν από αυτούς στο ότι αντικατέστησαν το στήσιμο της πραγματικής πυράς με μια ιντερνετική αντίστοιχη.

Αντί Επιλόγου

Η αντιμετώπιση της επιστημονικής εξαπάτησης και του ψευδο-ορθολογισμού, καθώς και η επανάκτηση της ηθικής διάστασης της επιστήμης, θα πρέπει να βρίσκονται όσο ποτέ στο επίκεντρο του επιστημονικού διαλόγου αλλά και της πολιτικής κριτικής. Η αντιμετώπιση της επιστημονικής εξαπάτησης που ευδοκιμεί στις νεοφιλελεύθερες προσεγγίσεις του αναθεωρητισμού καθίσταται πολιτικής πράξη.

Η επιστήμη σαν ακαδημαϊκή εκπαιδευτική διαδικασία και σαν επιστημονική έρευνα, καθίσταται πεδίο κοινωνικής και πολιτικής αντιπαράθεσης. Η υπεράσπισή της από τον ανορθολογισμό και την κοινοτοπία της πολιτικής εξαπάτησης με επιστημονικό μανδύα, είναι πολιτική προτεραιότητα για την Αριστερά. Η αξιοποίησή της επιστήμης προς όφελος του συνόλου της κοινωνίας κι όχι η εργαλειοποίησή της προς όφελος της ολιγαρχίας, είναι πολιτικό καθήκον.

Καθήκον της επιστήμης αλλά και πολιτικό καθήκον των προοδευτικών πολιτικών δυνάμεων είναι επίσης και η καταπολέμηση της ψευδοεπιστημονικής αγυρτείας. Και αυτό γιατί τα νανογιλέκα πχ, οι ψευδοδιδασκαλίες – μυθοπλασίες με επιστημονικό επίχρισμα ή τα βιβλία προβολής αλλόκοτων σκουπιδοθεωριών δεν είναι μόνον θέμα παραεπιστήμης ούτε μόνο κάποιου είδους γραφικότητες. Αποδεικνύεται ότι συνδέονται άρρηκτα με την πολιτική ταυτότητα και πολιτεία των συνήθως ακροδεξιών τσαρλατάνων διακινητών τους που συνήθως συνδέονται με φανερές ή αφανείς συμμαχίες με την ιθύνουσα ελίτ.

Συνεπώς, η συζήτηση για την αξιοπιστία της επιστήμης και κυρίως για τον κοινωνικό της ρόλο, διεξάγεται στο επιστημολογικό πεδίο, στο πεδίο του ορθού λόγου, καθώς και στο πεδίο της πολιτικής.

 

Επίμετρο: Συμβουλές Εισαγωγής στο Πεδίο της Επιστημονικής Απάτης και οι Κανόνες για μια Επιτυχή Σταδιοδρομία Επιστημονικού Απατεώνα!

Εάν δεν έχουν λειτουργήσει για εσάς αποτρεπτικά τα όσα εκτέθηκαν στα τρία αυτά σημειώματα για τις επιστημονικές απάτες κι επιθυμείτε διακαώς να προχωρήσετε στην υλοποίηση κάποιας επιστημονικής απάτης ή αγυρτείας εισερχόμενοι στην χορεία των τσαρλατάνων, θα πρέπει να τηρήσετε κάποιους «κανόνες». Ένας τσαρλατάνος εκτός από πραγματικός καλλιτέχνης πρέπει να χαρακτηρίζεται και από κάποιες άλλες ιδιότητες! Θα πρέπει να έχει ένα προφίλ από δεξιότητες που να του εξασφαλίσουν μια λαμπρή παραεπιστημονική και ψευδοεπιστημονική σταδιοδρομία! Όλα αυτά τα skills σφυρηλατούνται με την τήρηση κάποιων ή και όλων από τους πέντε συν έναν βασικούς κανόνες που σας εκθέτουμε σε αυτό το επίμετρο, εμπνεόμενοι από τον Μισέλ ντε Πρακοντάλ και τα μαθήματα εισαγωγής στην επιστημονική απάτη.

Δεν είναι σίγουρο και δεν σας εγγυόμαστε ότι οι κανόνες αυτοί θα σας εξασφαλίσουν την επινόηση μιας επιστημονικής απάτης της προκοπής, αυτές είναι για εκείνους που έχουν όντως επιστημονικό υπόβαθρο και πρόσβαση στην έρευνα. Θα σας βοηθήσουν όμως να επιτύχετε στον τομέα της αγυρτείας σαν ερασιτέχνης ή και επαγγελματίας τσαρλατάνος, έστω και με ελάχιστο επίχρισμα «επιστημοσύνης»!

Θα πρέπει λοιπόν ο επίδοξος τσαρλατάνος:

  1. 1. Να επιλέξει τη σωστή θεματική ενασχόλησης που να λειτουργεί σαν «ανεξάντλητη φλέβα» έμπνευσης, δηλαδή θέματα που προσφέρουν ευρύ πεδίο επιστημονικής κι όχι μόνον αναζήτησης γιατί γεννούν περαιτέρω ερωτήματα και κάποια από αυτά βρίσκονται στην αιχμή της έρευνας! Πχ η Ενέργεια φυσικά όχι στην επιστημονική της διάσταση αλλά σαν παραποιημένη φαντασμαγορία πχ «θετική» ή αρνητική ενέργεια κλπ. Τα έμφυτα και τα επίκτητα χαρακτηριστικά και η μεταξύ τους σχέση είναι θέματα που απασχολούν την επιστήμη, όπως η ζωή σε άλλους πλανήτες, η σχέση θρησκείας κι επιστήμης με μεταφυσικούς βέβαια όρους, οι θεραπείες του καρκίνου και άλλων ασθενειών που είναι ανοιχτά ζητήματα για την επιστήμη. Πέρα από αυτά τα ζητήματα που όντως η επίλυσή τους ή η σχετική συζήτηση, έχουν επιστημονικό περιεχόμενο, ο επίδοξος τσαρλατάνος θα μπορούσε να ασχοληθεί με τον Βιομαγνητισμό, το ζήτημα της αθανασίας της ψυχής και όχι μόνον, με τα UFO και τα γκρίζα ή τα πράσινα ανθρωπάκια, το Νησί του Πάσχα, τα γεωγλυφικά του οροπεδίου της Νάζκα στο Περού, την Κρυπτοζοωλογία, τον Γέτι ή Απαίσιο Χιονάνθρωπο των Ιμαλαΐων και τους ομοειδείς φίλους του, την Παραψυχολογία, τον Εσωτερικισμό κλπ…
  2. 2. Να παρουσιαστεί σαν επινοητικός επαναστάτης, αντισυμβατικός, καινοτόμος και δημιουργικός! Να οικοδομήσει ένα ισχυρό προφίλ μοναδικότητας και να αγνοήσει κριτικές που του προσάπτουν επανάληψη ξεπερασμένων και χιλιοειπωμένων ψευδοθεωριών. Ωστόσο, σε αντίθεση με το απαραίτητο αντισυμβατικό προφίλ που οφείλει να επιδεικνύει, ο επίδοξος τσαρλατάνος θα πρέπει να ακολουθήσει την πεπατημένη!

Ως επίδοξοι τσαρλατάνοι δηλαδή να ακολουθήσετε την ροή των πιο διαδεδομένων προκαταλήψεων και των δεισιδαιμονιών. Καλλιεργήστε κάθε λογής ψευδοαναγκαιότητα του τύπου ότι οι εξωγήινοι εκπέμπουν πάντα ένα μήνυμα, το Σύμπαν έχει οπωσδήποτε έναν σκοπό, η ευφυΐα είναι πάντα κληρονομική κυρίως σαν Αριστεία κλπ.

  1. 3. Σε συνάρτηση με τον προηγούμενο κανόνα, λειτουργεί και ο εξής επόμενος: Ο «επιστήμων» μας δεν πρέπει στην πραγματικότητα να επινοήσει τίποτα! Ακόμα κι αν ο επίδοξος απατεών λανσάρει κάτι «πρωτότυπο», να το κάνει με επιδέξιο τρόπο ώστε να μην διαταραχθεί η καθεστηκυία τάξη πραγμάτων. Αν λοιπόν ακολουθήσει αυτή την ολισθηρή ατραπό, πρέπει να αποφύγει τον ισχυρισμό ότι «προωθεί την επιστήμη», αυτό οφείλουν να το κάνουν και αυτό κάνουν οι κανονικοί επιστήμονες! Ακόμα κι αν έχει μια αξιόπιστη απάντηση για κάτι, θα πρέπει να μην το κοινοποιήσει, γιατί θα πυροβολήσει με μια επιστημονική λύση την χρυσοτόκο όρνιθα της απάτης!

Το μεγάλο μυστικό μιας θαυματουργής λύσης, μιας διάταξης ή μηχανής που αποφέρει κέρδη είναι ότι δεν χρειάζεται να δουλεύει! Χειριστείτε λοιπόν με έξυπνο τρόπο δυνάμεις σχεδόν μαγικές που καθίστανται τόσο πιο πιστευτές, όσο δεν έχουν αντικειμενικά μετρήσιμο αποτέλεσμα. Απλά φροντίστε να καλλιεργείτε το «μυστικό», μην παραδίδοντας ποτέ τις πηγές των «συνταγών» που κινούν τα νήματα της απάτης. Και τούτο γιατί έτσι αφενός καλύπτετε το ότι δεν έχετε επινοήσει τίποτα, αφετέρου αποφεύγετε τις ενοχλητικές ερωτήσεις! Αν ωστόσο δεν μπορέσετε να αποφύγετε τους «περίεργους», υπάρχουν αποτελεσματικές συνταγές αντιμετώπισης: Μη διστάσετε να τους κατηγορήσετε σαν εχθρούς της επιστημονικής προόδου! Εάν πάλι η αξία σας δεν αναγνωριστεί, υποδείξτε σαν υπεύθυνο τον κομφορμισμό της κοινωνίας και της «επίσημης – ορθόδοξης» επιστήμης και αν δυσκολέψουν πολύ τα πράγματα, προσφύγετε σε μια μεγάλη κλασσική αξία – κόλπο: επικαλεστείτε μια διεθνή συνωμοσία που θέλει να σας κάνει να σιωπήσετε!

  1. 4. Θα πρέπει να αναζητήσει και να δημιουργήσει το προσίδιο, προσήκον και εύπιστο κοινό! Μια απάτη που δεν έχει ισχυρή γείωση σε κοινό, είναι όπως είπε κάποιος Κινέζος σοφός «σαν ένα άνθος που μαραίνεται σε ένα βάζο χωρίς νερό»! Εάν το αφήγημα είναι ισχυρό, θα συναντήσει οπωσδήποτε κάποια στιγμή το κοινό του. Αλλά θα πρέπει κι ο υποψήφιος τσαρλατάνος να κινηθεί δραστήρια! Αν δεν έχει την τύχει να απαχθεί από εξωγήινους και αφού κρατηθεί αιχμάλωτος να δραπετεύσει διαδίδοντας την εκπληκτική περιπέτειά του, θα πρέπει να έχει ένα σταθερό βήμα για να απευθύνεται στο ακροατήριό του. Θα πρέπει να διοργανώνει ημερίδες, συνέδρια, workshops, να γράφει ή να πουλά βιβλία, να αρθρογραφεί ή τουλάχιστον να έχει παρουσία στον Τύπο. Επίσης συνιστάται ένθερμα να «ανοίξει» ένα site στο internet ή καλύτερα να γίνει τηλεαστέρας και ακόμα καλύτερα τηλεπωλητής, όπου θα πουλά κυρίως τον εαυτό του.
  2. 5. Ο κανόνας που ακολουθεί είναι πραγματικά χρυσός: ο επίδοξος επιστημονικός απατεών θα πρέπει χρησιμοποιώντας επιδέξια το κοινό του, να σφυρηλατήσει στέρεους δεσμούς με τον πολιτικό κόσμο. Κυρίως με εκπροσώπους τμημάτων του που είτε είναι ανεκτικοί ή αδιάφοροι στην αγυρτεία είτε είναι ευεπίφοροι σε μια πιθανή παραπλάνηση των ψηφοφόρων τους, εφόσον συνδέεται με πολιτικά ή άλλα οφέλη. Οι πολιτικοί αυτοί συνήθως φύονται στο δεξιό τμήμα του πολιτικού φάσματος.

Όπως έχουμε ήδη καταδείξει, οι συμφύσεις πολιτικής εξουσίας και επιστημονικής απάτης δεν είναι ασύμβατες στο μέτρο που αποφέρουν αμοιβαία οφέλη. Είδαμε ότι η πρόσβαση στην εξουσία αυτών που προέβησαν σε επιστημονικές απάτες, δημιουργούσε πάντοτε ένα τείχος προστασίας απέναντι στους επικριτές τους. Αν ο ενδιαφερόμενος μάλιστα ενταχθεί σε πολιτικό κόμμα, ή ιδρύσει δικό του, μπορεί ακόμα και να εκλεγεί βουλευτής στον Παρλαμά, αλλά αυτό θα είναι μια απόκλιση από το πεδίο της καθαρής επιστημονικής απάτης, εφόσον οδηγεί σε άλλου είδους καριέρα…

  1. 6. «Never give up», που σημαίνει ότι ο τσαρλατάνος μας ποτέ δεν πρέπει να τα παρατάει! Εκτός βέβαια αν πετύχει όπως είπαμε μια ευδόκιμη πολιτική καριέρα! Από όλα το προσόντα του τσαρλατάνου το πιο σημαντικό είναι η επιμονή στις θέσεις του! Ακόμα κι αν αποκαλυφθεί, γελοιοποιηθεί, διωχθεί ποινικά, δεν θα πρέπει να κάνει βήμα πίσω!

Ο σερ Άρθουρ Σμίθ Γούντγουορντ επί παραδείγματι, το 1948 κι ενώ η απάτη του Ηωάνθρωπου του Πιλτντάουν είχε αποκαλυφθεί και η αντίστοιχη «θεωρία» καταρρεύσει, εξέδωσε βιβλίο υπεράσπισης του Ηωάνθρωπου του Ντόουσον, με τίτλο «Ο Πρώιμος Άγγλος»! Ο Βίσβα Ζιτ Γκούπτα καθηγητής Γεωλογίας και Πρύτανης της Σχολής Φυσικών Επιστημών του Πανεπιστημίου «Πεντζάμπ», ίσως και ολίγον γκάγκστερ, παρότι συγκλόνισε την Ινδική επιστημονική κοινότητα κι όχι μόνο, ποτέ δεν παραδέχτηκε την απάτη του. Καθώς υποστηρίχτηκε από το κατεστημένο του Πανεπιστημίου του, το οποίο επέδειξε ένοχη ανοχή, συνταξιοδοτήθηκε κανονικά στην ώρα του.

Οι ναζί αδελφοί Χεκ, αφού πέτυχαν την ατιμωρησία που τους εξασφάλισε η έναρξη του Ψυχρού Πολέμου, διέσωσαν τρόπον τινά και το «επιστημονικό έργο» τους. Μάλιστα κατάφεραν να το μεταλαμπαδεύσουν σε επόμενες γενιές προθύμων οπαδών εις πείσμα της καταλυτικής κριτικής της Επιστήμης. Οι ψευδοθεωρίες τους παρεισέφρησαν ακόμα και σε πανεπιστημιακούς ιστότοπους, αποδεικνύοντας ότι δεν υπάρχει κάποιο αποτελεσματικό εμβόλιο ενάντια στον ανορθολογισμό του φασισμού. Ιδίως αν συνδέεται με υλικά κέρδη και πολιτική προβολή.

Ο καθηγητής Χουάγκ Γου – Σουκ, μετά την έκτιση της μειωμένης και σκανδαλωδώς ελαφράς ποινής του, παρέμεινε επιμελώς κρυπτόμενος στο ημίφως μιας επιστημονικής συζήτησης και έρευνας στο πεδίο της κλωνοποίησης, που παραμένει δημιουργικά ανοικτή. Ο Σινίσι Φουτζιμούρα αντίθετα, ίσως γιατί ήταν ερασιτέχνης αρχαιολόγος και δεν κατείχε κάποια ακαδημαϊκή ιδιότητα, ίσως γιατί είχε νοοτροπία και κώδικα τιμής ενός Σαμουράι ή αντίθετα γιατί ίσως δεν διέθετε το θάρρος ενός Σαμουράι για να κάνει σεπούκου [27] όπως ένας από τα θύματά του, ομολόγησε αμέσως ένα μέρος από τις απάτες του! Εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα του never give up, έστω και κατά το ήμισυ!

 

Notes

  1. Έτσι χαρακτηρίζει την πλαστογραφία ο συγγραφέας Ζιλ Αρπουσιάν. Ο συγγραφέας αυτός επιχείρησε ένα είδος τυπολόγησης της απάτης στο βιβλίο του «Μικρές Ιστορίες Μεγάλων Επιστημονικών Εξαπατήσεων» (πρωτότυπος τίτλος La Petite Histoire des Grandes Impostures Scientifiques, Gilles Harpoutian, εκδόσεις Chêne), ένα ενδιαφέρον αλλά οπωσδήποτε άνισο βιβλίο που θεωρεί υπόπτους για επιστημονική απάτη ακόμα κι επιστήμονες του διαμετρήματος του Παστέρ και του Αϊνστάιν! Μπορείτε να το βρείτε στα βιβλιοπωλεία ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ και ΠΑΠΑΣΩΤΗΡΙΟΥ ή να το παραγγείλετε μέσω της AMAZON.
  2. Κατά κανόνα οι παραεπιστημονικές ή ψευδοεπιστημονικές διδασκαλίες, προσκρούουν στην παραβίαση του κανόνα οικονομίας του Όκκαμ ή «Ockham’s razor» όπου σε περίπτωση πολλών, ισοδύναμων εξηγήσεων, πρέπει να επιλέγεται πάντα η απλούστερη. Το «ξυράφι του Όκκαμ» ωστόσο είναι μάλλον μια μεταφυσική κατασκευή, σε πολλές περιπτώσεις βιολογικών ή κοινωνικών φαινομένων η εφαρμογή μάλλον στερείται νοήματος.
  3. Δεδομένης της δυσκολίας κλωνοποίησης των θηλαστικών, η δημιουργία με κλωνοποίηση του Αφγανικού λαγωνικού «Σνούπυ» ήταν σπουδαίο επιστημονικό επίτευγμα, το δεύτερο μετά την κλωνοποίηση της προβατίνας «Ντόλυ».
  4. Ομοζυγώτες, μονοζυγωτικά ή γνήσια δίδυμα είναι τα παιδιά που προέρχονται από τη γονιμοποίηση ενός ωαρίου. Ετεροζυγώτες, διζυγωτικά ή μη γνήσια δίδυμα είναι τα παιδιά που προέρχονται από τη γονιμοποίηση δύο ξεχωριστών ωαρίων.
  5. This is the West, sir. When the legend becomes fact, print the legend!», λέει ο δημοσιογράφος Ντάλτον Πήμποντυ στον Γερουσιαστή Ράνσομ Στόνταρντ στις τελευταίες σκηνές της εμβληματικής ταινίας γουέστερν «The Man Who Shot Liberty Valance» του 1962, που σκηνοθέτησε ο Τζων Φορντ.
  6. «Minotaur», Joseph Alexander Mac Gillivray, στα ελληνικά «Μινώταυρος» (2002), Εκδόσεις Ωκεανίδα.
  7. Η Αποκωδικοποίηση της Γραμμικής γραφής Β΄ έγινε το 1952 από τους M. Ventris Αρχιτέκτονα και J. Chadwick Κλασσικό Φιλόλογο.
  8. Η Περιοδολόγηση του Μινωικού πολιτισμού κατά Έβανς αρθρώνονταν στην Πρώιμη Μινωική ή Πρωτομινωική, την Μεσομινωική και την Υστερομινωική περίοδο, με υποπεριόδους I, II, και III.
  9. Η περιοδολόγηση Πλάτωνος αρθρώνεται στις Περιόδους Προανακτορική, Πρωτοανακτορική, Νεοανακτορική και Μεταανακτορική ή Τελική, με τις υποπεριόδους τους.
  10. Επί παραδείγματι, οι θολωτοί και οι κυκλικοί τάφοι των Μυκηνών, είναι πρωτότυπα αρχιτεκτονήματα ελληνικής προέλευσης που δεν έχουν άμεση σχέση με την Κρήτη. Η Γραμμική γραφή Β΄ εξάλλου θεωρήθηκε ότι αποδίδει ελληνική γλώσσα, πράγμα που δεν φαίνεται να συμβαίνει με την προγενέστερη Γραμμική Α΄ που θεωρήθηκε σαν Κρητομινωική. Στην Κρήτη ακριβέστερα, ανακαλύφθηκαν τρεις τύποι γραφής, ο αρχαιότερος των οποίων σώζεται σε αποσπασματική μορφή (πχ μονογράμματα σε κοσμήματα). Αποτελούνταν από ιδεογράμματα και γι’ αυτό ονομάστηκε Κρητική Ιερογλυφική γραφή.
  11. Σύμφωνα με την μελέτη του μιτοχονδριακού DNA “A European population in Minoan Bronze Age Crete” (2013) σε δείγμα 37 Μινωικών σκελετών ηλικίας 4.400–3.700 ετών. Από τη μελέτη εντοπίζεται σε κάποιο βαθμό γενετική συσχέτιση Μινωιτών – Μυκηναίων.
  12. Αυτή η προσέγγιση πάσχει από πειστική τεκμηρίωση, ακόμα δε κι αν εντοπισθεί κάποια μακρινή αναλογία, δεν φαίνεται να είναι ακριβής.
  13. Τα αρχαιολογικά ευρήματα και οι επιγραφές της γραμμικής Β΄, ενισχύουν την υπόθεση της Παλατιανής ή Ανακτορικής οργάνωσης της ύστερης κοινωνίας του νησιού. Ωστόσο είναι στοιχεία που περιγράφουν μάλλον την κοινωνική οργάνωση της μεταγενέστερης Μυκηναϊκής Κρήτης. Δεν υπάρχουν αξιόπιστες ή επαρκείς πληροφορίες για την Μινωική κοινωνία αυτή καθ’ εαυτή, συνεπώς ενδέχεται η μεταφορά του μοντέλου μιας Παλατιανής οικονομίας στην προ Μυκηναϊκή Κρήτη, να μην είναι απολύτως ακριβής και να βασίζεται περισσότερο σε εικασίες.
  14. Ωστόσο και η διατύπωση αυτή ενδεχομένως να ενέχει χαρακτήρα εικασίας.
  15. Σύμφωνα άλλωστε με τις αναφορές της ανασκαφής, τα θραύσματα αυτά που συνδυάστηκαν στον «πρίγκηπα», βρέθηκαν μεν στην ίδια πτέρυγα του παλατιού αλλά σε σημεία αρκετά μακριά το ένα από το άλλο.
  16. Cathy Gere «Knossos and the Prophets of Modernism», The University of Chicago Press, 2009.
  17. «Cnossos, le fabuleux destin d’une imposture» (Το Θαυμαστό Πεπρωμένο μιας Εξαπάτησης), Mary Beard. Δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση «Books» τεύχος 12, Μάρτης – Απρίλης 2010.
  18. Η Audrey Caire στο άρθρο της «Sir Arthur John Evans et la découverte de la civilisation minoenne», όπου κάνει μια αποτίμηση για το έργο του Έβανς.
  19. Phineas Taylor Barnum τσιρκολάνος που στα θεάματα της επιχείρησης του “Barnum and Bailey Circus”, παρουσίαζε σημεία και τέρατα, πολλά από τα οποία ήταν επινοημένες απάτες. Σήμερα το Barnum είναι ένα από τα μεγαλύτερα Τσίρκα.
  20. Το 1898 οι Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία και Ρωσία, αποσπούν την Κρήτη από τον κορμό τη Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ιδρύεται η αυτόνομη Κρητική Πολιτεία υπό την εποπτεία των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων αλλά υπό τουρκική επικυριαρχία και στρατιωτική παρουσία. Η Κρητική Πολιτεία διατηρήθηκε μέχρι την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα το 1913.
  21. Δημοσιεύτηκε σε έγκυρη επιθεώρηση του CNRS (Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας), του μεγαλύτερου Δημόσιου Οργανισμού για την επιστημονική έρευνα στη Γαλλία.
  22. Στις κοινωνικές επιστήμες, στην Ιστορία ή στις ανθρωπιστικές σπουδές, η διείσδυση των αναθεωρητικών ή ακροδεξιών απόψεων είναι πιο «εύκολη», γιατί αυτές οι επιστήμες φαντάζουν πιο «προσιτές» στον μέσο άνθρωπο και επιπλέον έχουν κατασυκοφαντηθεί σαν «άχρηστες», που «δεν έχουν σύνδεση με την αγορά» κλπ. Η πιο σοβαρές και συστηματοποιημένες επιθέσεις, παρουσιάζουν αυτές τις επιστήμες όχι σαν τέτοιες αλλά σαν μεγάλα ταξινομικά συστήματα ιδεολογικών προσεγγίσεων.
  23. Libertarianisme ή Libertarianism κατά την αγγλική του απόδοση, μιας και οι οπαδοί του «υπεξαίρεσαν» τον όρο από τους παλιούς Γάλλους αναρχοσοσιαλιστές Λιμπερτίνους. Το κίνημα αναπτύχθηκε ιδιαίτερα στην Βορειοαμερικανική Ήπειρο.
  24. De omnibus dubito (αμφιβάλλω για όλα), ο ακρογωνιαίος λίθος του καρτεσιανού σκεπτικισμού. Ο καρτεσιανός malin génie ή evil demon αν προτιμάτε, ο οποίος μας εξαναγκάζει να βλέπουμε τον περιβάλλοντα κόσμο όχι όπως αυτός είναι πραγματικά αλλά όπως εμείς μπορούμε να τον αντιληφθούμε.
  25. Θυμηθείτε τη δήλωση υπουργού, περί του μαθήματος της Κοινωνιολογίας που «κάνει τα παιδιά αριστερά»!
  26. Αυτές οι έννοιες αποδίδονται καλύτερα με τον όρο Doctrines.
  27. Τελετουργική αυτοκτονία, το γνωστό στη Δύση ως Χαρακίρι.

Χαρίλαος Φλώρος για το independentnews

Διαβάστε ακολουθώντας τα Links: Παραπομπές μέρους 1 και μέρους 2 

 

 Χαρίλαος Φλώρος: Επιστημονικές απάτες, αγυρτεία και φάρσες – Μέρος Πρώτο

Χαρίλαος Φλώρος: Επιστημονικές απάτες και αγυρτεία – Μέρος Δεύτερο

 

...