Νίκος Σαραντάκος: Το ταχυφαγείο κάνει τροφοδιανομή

Posted on 05 Νοεμβρίου, 2020, 8:47 πμ
14 secs

Μπορεί η υφήλιος να κρατάει την ανάσα της περιμένοντας να ενσωματωθούν τα αποτελέσματα του Πέρα Ουισκόνσιν και της Κάτω Πενσυλβανίας, αλλά στον μικρόκοσμο των ελληνικών μέσων κοινωνικής δικτύωσης συζητιέται επίσης ένα καινούργιο φιρμάνι του καθηγητή κ. Γ. Μπαμπινιώτη σχετικό με την ορολογία της πανδημίας. Κι επειδή εμείς εδώ λεξιλογούμε, δεν θα μπορούσαμε να το αφήσουμε ασχολίαστο.

Ο κ. καθηγητής σε τακτική βάση δημοσιεύσει σύντομα γλωσσικά σημειώματα στον «τοίχο» του στο Φέισμπουκ με τα οποία παρεμβαίνει στη γλωσσική συζήτηση και ανταλλαγή απόψεων -και πολύ καλά κάνει που εκμεταλλεύεται τις πρωτόγνωρες δυνατότητες των νέων μέσων για να απευθυνθεί σε πολύ ευρύτερο κοινό. Κι άλλες φορές έχουμε εδώ συζητήσει τέτοιες παρεμβάσεις του. Την τελευταία, τη χαρακτήρισα «φιρμάνι», που είναι βέβαια όρος μειωτικός και ειρωνικός, αλλά νομίζω όχι αδικαιολόγητος -θα μπορούσα επίσης να πω «ουκάζιο» (ίσως υπάρχει έδαφος για ένα αρθράκι σχετικό με την ορολογία αυτή, όπου και ο φετφάς).

Αλλά ας δούμε περί τίνος πρόκειται. Ο κ. Μπαμπινιώτης προχτές δημοσίευσε στο Φέισμπουκ το κειμενάκι που βλέπετε στην εικόνα, που το συνόδεψε με την εξής εισαγωγή:

Μάς … take away και μάς σήκωσε με τον κορωνοϊό να καλπάζει και να οδηγούμαστε όλο και περισσότερο ως διατροφική διέξοδο σε… delivery, ενώ συγχρόνως βομβαρδιζόμαστε καθημερινά από lockdown, γενικό ή mini lockdown. Έλεος (ή «ήμαρτον» που λένε κάποιοι)!
Κι εγώ («στον κόσμο μου», εννοώ … τον γλωσσολογικό) μέσα στην πανδημιακή αντάρα να παρακινώ (… «τέτοια ώρα τέτοια λόγια») τους εναπομείναντες γλωσσικά ευαίσθητους να θρηνολογούμε τουλάχιστον Ελληνικά! Αυτό κι αν είναι «γλωσσική αποκοτιά» εκ μέρους μου…

Όπως βλέπετε, μετά την καλογραμμένη εισαγωγή, ο κ. Μπαμπινιώτης προτείνει τρεις ελληνογενείς όρους για την απόδοση τριών αγγλικών (και διεθνών) όρων που ακούγονται καθημερινά τώρα με την πανδημία. Συγκεκριμένα, προτείνει:

απαγορευτικό για το lockdown

τροφοδιανομή για το delivery

για το σπίτι για το takeaway

Μόνο ο πρώτος από τους τρεις όρους είναι γέννημα-θρέμμα της πανδημικής περιόδου. Οι άλλοι δυο υπάρχουν εδώ και πολλά χρόνια στην καθημερινότητά μας, αλλά η αλήθεια είναι ότι πολλά από τα μέτρα περιορισμού αφορούν την εστίαση [και γι’ αυτόν τον όρο χρωστάς άρθρο, ακούγεται μια φωνούλα από το βάθος] άρα και αυτούς τους όρους.

 

Έχω κάποιες αντιρρήσεις στις προτάσεις του κ. Μπαμπινιώτη σε επίπεδο ορολογίας και θα τις συζητήσω στο άρθρο αυτό. Θα εκθέσω επίσης τις πολύ εντονότερες και περισσότερες αντιρρήσεις που έχω από πλευράς δεοντολογίας, για τον τρόπο με τον οποίο ο κ. Μπαμπινιώτης προωθεί τις απόψεις του και συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο.

Και πρώτα επί της ουσίας. Συμφωνώ με τον κ. Μπαμπινιώτη ότι πρέπει να υπάρχει και ελληνική απόδοση των όρων αυτών, πιθανώς πλάι στους διεθνείς όρους και παράλληλα με αυτούς. Όπως για το ασανσέρ έχουμε τον ανελκυστήρα ή για το αμπραγιάζ έχουμε τον συμπλέκτη, όπως για το κομπιούτερ βρήκαμε τον υπολογιστή ή για τον πρίντερ τον εκτυπωτή, έτσι θα κάνουμε και για τους νεολογισμούς της πανδημίας. Βέβαια, παρόλο που έχουμε τον ανελκυστήρα ήδη από τον 19ο αιώνα στη γλώσσα μας, όλοι πατάμε το κουμπί του ασανσέρ -οι δυο όροι συνυπάρχουν, ο καθένας για τις χρήσεις του και στο επίπεδό του, η γλώσσα είναι όχι απλώς ευρύχωρη αλλά απέραντη.

Επίσης, εκεί που διαφωνώ με τον κ. Μπαμπινιώτη είναι πως δεν αποκλείω εξ ορισμού τα γλωσσικά δάνεια όπως φαίνεται να κάνει εκείνος. Για το drone έχω προτείνει τον δρόνο, ενώ μου αρέσει πολύ το «κλικάρω», πολύ περισσότερο από το … επικροτώ που έχει προταθεί, και βρίσκω κωμικές τις προσπάθειες εξελληνισμού του σιντί ή του… Φέισμπουκ. Εδώ και εκατό (και βάλε) χρόνια ο Τριανταφυλλίδης έδειξε πόσο αδιέξοδη είναι η προσπάθεια για γενικευμένη ξενηλασία στο λεξιλόγιό μας. Αλλά πλατειάζω.

Το «απαγορευτικό» ως απόδοση του lockdown δεν είναι κακό, αλλά το πρόβλημα είναι πως ήδη χρησιμοποιείται ως σύντομη μορφή για το «απαγορευτικό απόπλου» που εκδίδουν κάθε τόσο τα λιμεναρχεία όταν έχει κακοκαιρία. Όσοι ταξιδεύουν συχνά σε νησιά, ξέρουν καλά αυτόν τον όρο, οπότε είναι προβληματική η πρόταση του κ. Μπαμπινιώτη -την οποία, να θυμίσω, την έχει προτείνει εδώ και μήνες και παρόλο που την πρόβαλλε με θερμά λόγια και ο κ. Τσιόδρας στις τακτικές τότε ενημερώσεις του, δεν έχει βρει ευρύτερη αποδοχή, που ίσως να σημαίνει πως δεν είναι πολύ εύστοχη πρόταση.

Ενα άλλο πρόβλημα με το «απαγορευτικό» είναι πως ίσως θα ταίριαζε περισσότερο (και αυτό φέρνει στο μυαλό) στο κέρφιου, στην απαγόρευση κυκλοφορίας, που ισχύει ήδη στην Αθήνα -και που είναι διαφορετικό μέτρο από το λοκντάουν.

Ομολογώ όμως πως ο κ. Μπαμπινιώτης έχει έναν ρούμπο: δεν υπάρχει αντιπρόταση στο δικό του «απαγορευτικό». Εγώ θα προτιμούσα κάτι προς εγκλεισμό ή περιορισμό, αλλά δεν έχω καταλήξει σε αντιπρόταση.

Πώς σας φαίνεται η τροφοδιανομή για το delivery; Βρίσκω κάπως άστοχο τον όρο. Μπορεί ο ντελιβεράς να είναι διανομέας, αλλά συνήθως ο όρος «διανομή» χρησιμοποιείται όταν ο διανομέας ξεκινάει από κάποιο κέντρο έχοντας ήδη μαζί του τα προς διανομή αντικείμενα (είτε είναι αλληλογραφία, είτε είναι γάλα, είτε δέματα ανθρωπιστικής βοήθειας) και περνάει από τα σπίτια όλων των αποδεκτών και τους αφήνει το προς διανομή είδος (γράμματα, γάλα, βοήθεια). Η «τροφοδιανομή» φέρνει στο μυαλό μου τη διανομή τροφίμων σε πλημμυροπαθείς, σεισμόπληκτους ή πρόσφυγες. Όμως στο ντελίβερι ο πελάτης παραγγέλνει το φαγητό της αρεσκείας του και ο ντελιβεράς το φέρνει στο σπίτι -πιο πολύ έχουμε «παράδοση κατ’ οίκον» παρά διανομή.

Όσο για το takeaway, η απόδοση «για το σπίτι» παραξένεψε κάποιους που επισήμαναν ότι μπορεί κανείς να παίρνει φαγητό ή καφέ σε πακέτο για να το φάει όχι στο σπίτι αλλά (πολύ κοινό την περίοδο του εγκλεισμού) σε κάποιο πάρκο ή πλατεία ή, πολύ απλά, στη δουλειά του. Θα έχουμε άλλον όρο για το takeaway ανάλογα με το αν προορίζεται για το σπίτι, για το γραφείο ή για τον δρόμο; Αστεία πράγματα. Αλλά το πιο βασικό είναι πως ήδη υπάρχει όρος, ευρύτατα χρησιμοποιούμενος: πακέτο. Ο όρος χρησιμοποιείται μάλιστα και για ροφήματα, όχι μόνο για στερεά φαγητά. Δεν ξέρω αν ο κ. Μπαμπινιώτης αγνοούσε την ύπαρξη του όρου ή αν τον γνώριζε και τον απέρριψε επειδή ίσως το πακέτο δεν είναι αναντάμ μπαμπαντάμ ελληνικό, δεν ανάγεται στα αρχαία ελληνικά παρά είναι δάνειο.

Αυτός είναι ο σχολιασμός μου επί των συγκεκριμένων προτάσεων. Αλλά πρέπει να πω μερικά πράγματα και για τη δεοντολογία. Μου κάνει αλγεινή εντύπωση, θα έγραφα αν δεν ήταν κλισέ, ότι ο κ. Μπαμπινιώτης κάνει μιαν ανεπίτρεπτη και διχαστική διάκριση ανάμεσα σε «αγγλοτραφείς» (τον πολύ κόσμο) και «ελληνοτραφείς» (τους λίγους και εκλεκτούς που ακολουθούν τις διδαχές του, τους «εναπομείναντες γλωσσικά ευαίσθητους» όπως λέει) -τους γράφει μάλιστα με αρκτικό κεφαλαίο, Αγγλοτραφείς και Ελληνοτραφείς, λες και είναι μέλη κάποιας οργάνωσης.

Πάντοτε ο κ. Μπ. ήθελε να παινεύει όσους ακολουθούσαν (άκριτα και χωρίς αντιρρήσεις, λέω εγώ) τις γλωσσικές ρετσέτες του, αλλά ως τώρα περιοριζόταν να απονέμει το παράσημο του «προσεκτικού ομιλητή», όχι να βάζει ζητήματα… εθνικής μειοδοσίας όπως σχεδόν κάνει τώρα. Διότι, δεν φτάνει που αποκλείει από τη χορεία των «εναπομεινάντων γλωσσικά ευαίσθητων» όσους λένε «ντελίβερι», αλλά και αφήνει υπονοούμενα για την ελληνοπρέπειά τους.

Το πόσο επικίνδυνη είναι η διχαστική ρητορική του κ. Μπαμπινιώτη θα το δούμε αν κάνουμε ένα νοητικό πείραμα και σκεφτούμε έναν μπόγδανο βουλευτή ο οποίος θα αρχίσει την εκστρατεία «ξετουρκέματος της γλώσσας» από την εκπομπή του στο ραδιόφωνο και από τα τηλεοπτικά παράθυρα παινεύοντας τους «εναπομείναντες ελληνοτραφείς» που επιμένουν να λένε «ευωχία» το γλέντι, «κρεατοσφαιρίδια» τους κεφτέδες και «Μαυροβούνι» το Καρά Τεπέ της Μυτιλήνης και χαρακτηρίζοντας παράλληλα «τουρκοτραφείς» όσους λένε γλέντι, κεφτέδες και Καρά Τεπέ. Τους δίνω ιδέες, λέτε; Πάντως το τελευταίο έχει ήδη γίνει αλλά με περιφερειάρχη. Οπότε με τρομάζει μια «γλωσσική εθνοφρουρά» που θα βγάζει ημερήσιες διαταγές και θα αποβάλλει από τον εθνικό κορμό πότε τη μία λέξη (και τους χρήστες της) και πότε την άλλη.

Κι έπειτα, ο κ. Μπαμπινιώτης δεν αφήνει χώρο για συνύπαρξη των όρων. Προτείνει τους όρους του για κάθε χρήση, παραγνωρίζοντας πως υπάρχει χώρος και για τη μεγάλη στολή, και για το σπορ ρούχο και για τη φόρμα της δουλειάς. Όπως έχω ξαναγράψει, ο αρχηγός του στρατού στις παρελάσεις φοράει την επίσημη στολή του, με πλάκα τα παράσημα, αλλά όταν μαστορεύει στο γκαράζ του προτιμάει μια παλιά φόρμα. Οι «γλωσσικά ευαίσθητοι» του κ. Μπαμπινιώτη φοράνε φράκο κι όταν μαστορεύουν; Πολύ μονόχορδη φαίνεται αυτή η γλωσσική ευαισθησία.

Επίσης, βρίσκω καλογραμμένη μεν άστοχη δε την αποστροφή του κ. Μπαμπινιώτη: Κι εγώ («στον κόσμο μου», εννοώ … τον γλωσσολογικό)….

Άστοχη διότι ο γλωσσολόγος μελετάει τη γλώσσα, δεν βγάζει φετφάδες με προγραφές για όσους δεν ακολουθούν τις γλωσσικές επιλογές του. Αυτή είναι η δουλειά του, και οι συμπάθειές του οι γλωσσικές δεν πρέπει να επηρεάζουν την κρίση του. Φανταστείτε έναν μετεωρολόγο που αντιπαθεί το βαρομετρικό χαμηλό και αρνείται να το αναφέρει στις προβλέψεις του. Οπότε, οι παραινέσεις του γλωσσολόγου κ. Μπαμπινιώτη δεν αφορούν τη γλωσσολογία ούτε τον γλωσσολογικό κόσμο.

Και θα τελειώσω με την αποστροφή του κ. Μπαμπινιώτη ότι «με τη Λίανα [διάβαζε: Λιάνα] Κανέλλη καθιερώσαμε το ταχυφαγείο αντί του φαστφουντάδικου.

Αλήθεια, το θεωρείτε εσείς «καθιερωμένο» το ταχυφαγείο; Δεν ξέρω αν το έχει πράγματι προτείνει ο κ. Μπαμπινιώτης, αλλά εγώ τις περισσότερες φορές που συναντώ τον όρο (που δεν είναι και πολλές) τον βρισκω να αναφερεται ειρωνικά, ως παράδειγμα προς αποφυγήν, σαν περίπτωση «κατακουζηνικής» ορολογίας -εννοώ τον Κωνσταντίνο Κατακουζηνό, τον βυζαντινοτέτοιο της σειράς Κωνσταντίνου και Ελένης που έλεγε «γιαουρτοσκόρδιον» το τζατζίκι. Και είναι περίεργο που διαλέγει αυτό το παράδειγμα ο κ. καθηγητής, ο οποίος έχει εισηγηθεί άλλους επιτυχημένους ορους όπως τα «πολυμέσα».

Πόσο καθιερωμένο είναι λοιπόν το ταχυφαγείο; Καθόλου, θα έλεγα. Αν θέλουμε τον καθημερινό όρο θα πούμε φαστ φουντ, θα πούμε φαστφουντάδικο, αν και το σύμπλεγμα είναι δυσκολοπρόφερτο (αλλά του Έλληνος η στοματική κοιλότητα δεν φοβάται συμπλέγματα, έχει προφέρει μπεστσέλερ). Αν θέλουμε κάτι πιο επίσημο, πχ για τις υγειονομικές διατάξεις σε ένα ΦΕΚ, θα πούμε «εστιατόριο γρήγορου φαγητού» ή «ταχείας εξυπηρέτησης». Αν πάλι θέλουμε να ντυθούμε αρχαίοι τις Απόκριες, μπορεί να πούμε και ταχυφαγείο.

Και αυτή η δήθεν καθιέρωση μού θυμίζει ένα περιστατικό που το είδα παλιά σε μια τηλεοπτική εκπομπή -δεν θυμάμαι λεπτομέρειες, πάνε πολλά χρόνια, αλλά ήταν προσκαλεσμένοι ο κ. Μπαμπινιώτης και ένας ηθοποιός που συμμετείχε στο «Ομιλείτε ελληνικά».

Κι εκεί που αλληλοπαινεύονταν για την εκπομπή τους εκείνη, λέει ο ηθοποιός:

— Θυμάστε κύριε καθηγητά, που είχαμε βρει κι έναν ωραίο όρο για το σιντί;

— Ναι, ναι, πώς το είχαμε πει;

— Σύμπακτος δίσκος, λέει ο ηθοποιός…., ή σύμπυκνος …. ή συμπαγής, δεν θυμάμαι.

Στο μεταξύ το σιντί έχει πάψει να χρησιμοποιείται αλλά τόσο πετυχημένη ήταν η οροδοτική παρέμβαση που, οι ίδιοι που πρότειναν τον όρο δεν θυμούνται πώς το είχαν πει!

Yστερόγραφο: Ίσως αυτό το μιμίδιο που βρήκα στο Τουίτερ να είναι πιο καίριο σχόλιο:

Πηγή: sarantakos.wordpress.com

...