Θανάσης Δημάκης: Βιοποικιλότητα, φυτογενετικοί πόροι και δημόσιες πολιτικές

Posted on 23 Μαΐου, 2020, 2:35 μμ
8 secs

1.Οι φυτογενετικοί πόροι περιλαμβάνουν το σύνολο των καλλιεργούμενων φυτών και τα άγρια συγγενικά τους είδη, που συχνά έχουν σημαντικά πολύτιμα χαρακτηριστικά. Ως φυτογενετικοί πόροι θεωρούνται οι τοπικές παραδοσιακές ποικιλίες γνωστές και ως γηγενείς ή αυτόχθονες, τα άγρια συγγενή είδη των καλλιεργούμενων φυτών, οι παλιές ξεχασμένες ποικιλίες.

Κάποιοι εντάσσουν σ αυτούς και τις βελτιωμένες σύγχρονες ποικιλίες ακομη και τους κλώνους λόγω της γενικευμένης χρήσης τους στην γεωργία. Έχουν τους λόγους τους.

Αυτή η ποικιλότητα ειδών και γενοτύπων, που έχουν συλλεγεί από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και χρονικές περιόδους, περιέχει πληθώρα χαρακτηριστικών που είναι πολύτιμα για την εξέλιξη των ειδών.

Θανάσης Δημάκης

Στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, κοντά στο κέντρο καταγωγής και εξημέρωσης των καλλιεργούμενων ειδών, η Ελλάδα αποτέλεσε κέντρο αρχικής διασποράς και εξάπλωσης πολλών σημαντικών καλλιεργειών και σημαντικό σημείο βιοποικιλότητας. Η χώρα μας διαθέτει μια πλούσια βιοποικιλότητα φυτικών ειδών, δηλαδή πλήθος διαφορετικών φυτών, συμπεριλαμβανομένων των καλλιεργούμενων, των τοπικών ή ντόπιων παραδοσιακών ποικιλιών, των αγρίων συγγενών των καλλιεργούμενων ειδών καθώς και πολλά αυτοφυή είδη, όπου συγκαταλέγονται άγρια βρώσιμα χόρτα, αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά  κ.α.

Το γεωμορφολογικό ανάγλυφο της χώρας, η ποικιλία των μικρο – κλιματικών συνθηκών, οι ήπιες ανθρώπινες παρεμβάσεις και ο κατακερματισμένος κλήρος, συνέβαλαν εξελικτικά στην ενίσχυση της φυτικής βιοποικιλότητας. Επιπρόσθετα, η χώρα μας διαθέτει ένα υψηλό ποσοστό ενδημικών φυτών, δηλαδή φυτικά είδη που απαντώνται μόνο εδώ. Η Ελλάδα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα ενδημισμού της Ευρώπης και της Μεσογείου με 1.278 ενδημικά είδη, ποσοστό 22,2% του συνολικού αριθμού των φυτικών ειδών. Ο  πλούτος αυτός των  φυτογενετικών πόρων, είναι μια κληρονομιά που αναμένει την προστασία , διατήρηση και αειφόρο αξιοποίησή της.

 

2.Οι σπόροι και οι ποικιλίες φυτών στη γεωργία, κατά τους προηγούμενους αιώνες, ανήκαν σε κοινή χρήση. Με την έννοια ότι στο παρελθόν οι αγρότες των παλαιότερων γενιών ό,τι επέλεγαν και βελτίωναν από το γενετικό υλικό της φύσης, το κληρονομούσαν στις επόμενες γενιές των αγροτών-συνήθως της κοινότητάς τους.

Όμως όλο αυτό το γενετικό υλικό που βελτιώθηκε στα χιλιάδες  προηγούμενα χρόνια της ανθρώπινης γεωργίας και βρισκόταν σε κοινή αγροτική χρήση ‘’ απαλλοτριώθηκε‘’ επί της ουσίας από σύγχρονες πολυεθνικές εταιρείες σποροπαραγωγής μέσω κυρίως των υβριδίων και της γενετικής τροποποίησης  που το μετέτρεψαν σε πλήρη ιδιοκτησία , σε ιδιωτικό, εταιρικό , εμπορεύσιμο , συνήθως χρηματιστηριακό προϊόν που προστατεύεται από νόμους πνευματικών δικαιωμάτων και ευρεσιτεχνίας, σχεδόν παντού στον κόσμο.

Και σήμερα ο μεγαλύτερος παραγωγός σπόρων κατέχει μερίδιο αγοράς πάνω από 20% και η τάση είναι όλο και περισσότερο προς την μονοπώληση . Μονοπώληση που συνοδεύεται αφ ενός από υψηλότατο κόστος για τον χρήστη και μεγάλη υπεραξία για τον κάτοχο και αφ ετέρου από πλήρη εξάρτηση ολόκληρων αγροτικών οικονομιών χωρών , δεδομένης της υπερμεγέθους παραγωγικότητας τους.

 

  1. Η προστασία των ιδιαίτερων φυτογενετικών πόρων είναι σήμερα ιδιαίτερης σημασίας, ενόψει των κλιματικών αλλαγών και της αύξησης του ανθρώπινου πληθυσμού, για την εγγύηση της επισιτιστικής ασφάλειας και την ενίσχυση της γεωργίας σε όλες τις κλίμακες .

Και αυτό όχι από νοσταλγική διάθεση η από  κάποια κυοφορούμενη αυταπάτη.

Αλλά υποστηρίζοντας ότι το ενδογενές γενετικό υλικό , αυτονόητα προσαρμοσμένο στις τοπικές συνθήκες , μπορει να αποτελεί παράγοντα μιας ορισμένης επάρκειας σε σημαντικά αγαθά  και μείωσης της εξάρτησης σε αυτά . Ακόμη μπορεί να  είναι διαθέσιμο για αναπαραγωγή είτε σε περιπτώσεις δύσκολων συνθηκών και σημερινών η μελλοντικών αναγκών, όπως μετά από καταστροφικά γεγονότα,  πόλεμους, ακραίες κλιματικές συνθήκες , διεθνείς εμπορικούς ανταγωνισμούς και αποκλεισμούς , ακραίες δυσχερείς υγειονομικές εξελίξεις , είτε όμως και προς φυσιολογική αξιοποίηση εμπορικής διάθεσης λόγω των αυτονόητων πλεονεκτημάτων τους που είναι σήμερα ζητούμενο.

Ακόμη και μόνο για διατήρηση καλλιεργειών που κινδυνεύουν να χαθούν λόγω αντικατάστασής τους από καινούργιες πιο αποδοτικές, ή για τη διατήρηση κάποιου αγρονομικού χαρακτηριστικού ενός φυτού που στην ουσία τους αποτελούν Εθνικό πλούτο , σύνδεση με την ιστορία και τον πολιτισμό.

Γι αυτό είναι καθήκον και υποχρέωση να στηρίξουμε και να αγωνισθούμε να διατηρήσουμε, να αναπαράγουμε και να βελτιώσουμε τους «ελεύθερους» σπόρους και ποικιλίες. Σαν κοινή κληρονομιά μας από την φύση και τους αγρότες του παρελθόντος, ώστε όχι μόνο να έχουμε στο παρόν μεγάλη ποικιλία σπόρων, ποικιλιών και καλλιεργειών, αλλά να τους κληρονομήσουμε και στο μέλλον στις επόμενες γενιές των παραγωγών.

 

  1. Γι αυτό ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ρόλος των Τραπεζών Γενετικού Υλικού όπου διατηρούνται εκτός τόπου οι φυτογενετικοί πόροι.

Επί της ουσίας οι ΤΓΥ αποτελούν μια θεσμική αντιπρότασή στην κυρίαρχη τάση , ένα μικρό στην αρχή ρήγμα στην απόδοση των σπόρων από το  κυρίαρχο πολιτικονομικό σύστημα στον ιδιωτικό τομέα . Ένα πεδίο επαναπροσδιορισμού των πραγματικών παραγωγικών δυνατοτήτων στη βάση του τοπικού πλεονεκτήματος , του ποσοτικά  μικρού  αλλά στην ουσία ακόμη και εμπορικά ‘’μεγάλου’’ . Ένα χώρο επαναδιαπραγμάτευσης του χαμένου ποσοστού  της εγχώριας παραγωγικής φύσης  με την ‘’ άνοστη τεχνολογία ‘’ του υπερκέρδους.

Αυτό που γινόταν ως ένα βαθμό μέχρι σήμερα στην Ελλάδα , για τη διατήρηση και διάδοση των τοπικών σπόρων και ποικιλιών, οφείλουμε να το διευρύνουμε να το μεγιστοποιήσουμε  εγγράφοντας  το στον Εθνικό Κατάλογο Ποικιλιών . Ως Δημόσιο καθεαυτό  η και  σε συνεργασία με ομάδες παραγωγών και συνεταιρισμούς , δίκτυα διατήρησης και ανταλλαγής σπόρων, φορείς όπως το Πελίτι και ο Αιγίλοπας που έχουν ξεχωριστή ευαισθησία , εμπειρία και δραστηριότητα στον χώρο.

Η λειτουργία της Δημόσιας Τράπεζας Γενετικού Υλικού με διεθνείς προδιαγραφές στο νέο κτίριο, στη Θέρμη Θεσσαλονίκης υπό την ευθύνη του ΕΛΓΟ  Δήμητρα ,  αποτέλεσε διακηρυγμένη προτεραιότητα του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων της κυβέρνησης  ΣΥΡΙΖΑ που εγκαινιάστηκε ως τέτοια.  Αποτέλεσε ένα πρώτο δείγμα εκδήλωσης ενδιαφέροντος και μια προσπάθεια οργάνωσης της .  Όμως κάτω από την πίεση της τότε πραγματικότητας  λίγα βήματα έγιναν για την λειτουργία της.

Κάτι σημαντικό κι εδώ χρωστάμε.

Όπως λίγα έγιναν για την εφαρμογή του ‘’Πρωτόκολλου της Ναγκόγια’’  μετά το 2010.

Εδώ χρωστάμε περισσότερα.

 

 

 

 

 

Θανάσης  Δημάκης

Γεωπόνος

π. επιστημονικός συνεργάτης στο ΥΠΑΑΤ επί ΣΥΡΙΖΑ

π. Α’ Αντιπρόεδρος του ΓΕΩΤΕΕ

...