Δ. Αλεξόπουλος: Αποκαλύπτοντας την παραπληροφόρηση

Posted on 28 Μαΐου, 2020, 12:42 μμ
28 secs

Την ημέρα υπογραφής της Συμφωνίας των Πρεσπών, κυκλοφόρησε στο Facebook, μία πληροφορία ότι στην συγκέντρωση κατά της συμφωνίας και μετά τα επεισόδια που είχαν γίνει ότι υπήρχε ένας νεκρός. Μετά από λίγο μια άλλη πληροφορία έκανε λόγο ότι η αστυνομία δεν αφήνει τα ασθενοφόρα να περάσουν για να παραλάβουν τραυματίες. Μετά άλλες φήμες έκαναν λόγο και για δεύτερο νεκρό.

Οι πληροφορίες ευτυχώς δεν αναπαράχθηκαν από ηλεκτρονικά, ψηφιακά ή έντυπα μέσα.

Και λέμε ευτυχώς γιατί κατά εμένα οι πληροφορίες μεταδόθηκαν με μόνο σκοπό , την προβοκάτσια και την δημιουργία χάους στο σύστημα πληροφόρησης με ότι αυτό μπορεί να σημάνει για την σωστή ενημέρωση του κόσμου, αλλά και τις αντιδράσεις του σε κλίμα πόλωσης και λαϊκισμού.

Στο συλλαλητήριο στην Αθήνα ένας Αφρικανός υπήρξε αιτία για πηγαίους τίτλους περί προβοκάτσιας για την διάλυση της συγκέντρωσης. Μέχρι που ο Αφρικανός βγήκε με ανάρτηση στον λογαριασμό του στο facebook για να διαψεύσει τα δημοσιεύματα, καθώς επρόκειτο για Έλληνα κάτοικο Νάουσας που είχε πιο σκoύρο δέρμα από το μέσο.

Μετά τη διάψευση υπήρξαν ευτυχώς νέα δημοσιεύματα που ανασκεύαζαν την αρχική πληροφορία. Ωστόσο κανείς δεν ζήτησε συγνώμη για το λάθος.

Γιατί ναι μεν το λάθος είναι ανθρώπινο, αλλά το να υποστηρίζεις την ύπαρξη Αφρικανών στα επεισόδια για να στηρίξεις το αφήγημα ότι υπήρξε οργανωμένο σχέδιο για την διάλυση της συγκέντρωσης όχι μόνο αξίζει συγνώμης από το κοινό, αλλά επιβάλλεται κιόλας.

Τον Αύγουστο του 2018 ένα tweet έκανε πολλά μέσα ενημέρωσης στην Ελλάδα και το εξωτερικό αλλά και ένα διεθνή πρακτορείο ειδήσεων να πέσουν θύματα παραπληροφόρησης.

Προήλθε από ένα ψεύτικο λογαριασμό που είχε δημιουργήσει ο Ιταλός δημοσιογράφος, Τομάσο Ντε Μπενεντέτι.

Ο Μπενεντέτι δημιούργησε έναν λογαριασμό στο Twιτter με το όνομα της νέας Υπουργού Πολιτισμού της Ελλάδας Μυρσίνης Ζορμπά και μέσω αυτού ανακοίνωσε τον θάνατο του διεθνούς φήμης Έλληνα σκηνοθέτη, Κώστα Γαβρά.

«Επείγον. Μόλις ενημερώθηκα από το Παρίσι την είδηση του θανάτου του Έλληνα σκηνοθέτη και παραγωγού Κώστα Γαβρά. Οι επίσημες ανακοινώσεις σε λίγο.», έγραψε ο Ιταλός δημοσιογράφος, στο ψεύτικο tweet βάζοντας φωτιά σε διεθνή και ελληνικά μέσα.

Η πληροφορία μέσα σε λίγα λεπτά έκανε τον γύρο του κόσμου. Την αναπαράγουν χωρίς επαλήθευση η Washington Post, το France 24, το Vanity Fair το διεθνή πρακτορείο, Associated Press και πολλά ελληνικά ηλεκτρονικά και ψηφιακά μέσα.

Η Ελληνική Δημόσια Τηλεόραση, η ΕΡΤ,ωστόσο δεν πέφτει θύμα του Ιταλού δημοσιογράφου, καθώς ακολουθεί ένα από τους παλιότερους κανόνες της δημοσιογραφίας καθώς σωστά πράττοντας προσπάθησε να επιβεβαίωση την είδηση.

Επικοινώνησε λοιπόν με το οικογενειακό περιβάλλον του σκηνοθέτη το οποίο διέψευσε την πληροφορία, τονίζοντας ότι ο Κώστας Γαβράς χαίρει άκρας υγείας. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης λίγο αργότερα βγήκε και μίλησε ζωντανά στην εκπομπή Δεύτερη Ματιά της ΕΡΤ1 διαβεβαιώνοντας ότι είναι πολύ καλά στην υγεία του.

Ο Τομάσο Ντε Μπενεντέτι φημίζεται για την συστηματική του προσπάθεια να διασπείρει ειδήσεις παραπληροφόρησης σε μια προσπάθεια, όπως ο ίδιος έχει εξηγήσει, να καταδείξει το πόσο αναξιόπιστα είναι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως πηγή ειδήσεων και το πόσο εύκολα μπορούν να ξεγελαστούν τα μέσα ενημέρωσης.

Ωστόσο αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι παρά το γεγονός ο ίδιος ο Ιταλός είχε διαψεύσει ότι πρόκειται για λογαριασμό της Ζορμπά, πολλά ελληνικά site από τον τίτλο πέθανε ο Γαβράς, το γύρισαν η Ζορμπά πέθανε τον Γαβρά. Για περίπου 5 ώρες σε πολλά site αυτός ήταν ο τίτλος σαφές δείγμα παραπληροφόρησης.

Ας πάρουμε όμως την ιστορία από την αρχή. Την παραπληροφόρηση δυστυχώς πλέον δεν την κυνηγάς. Έρχεται μόνη της και σε βρίσκει. Στην είδηση ή στο timeline κάποιου social media. H παραπληροφόρηση δεν είναι ένα φαινόμενο που ξεκίνησε τις ημέρες μας. Υπήρχε πάντα και συνδεόταν με ένα συγκεκριμένο στόχο που καθοριζόταν από ένα σύστημα προπαγάνδας. Συνεπώς δεν είναι εσφαλμένες ειδήσεις αλλά κατασκευασμένες ειδήσεις που υπηρετούν ένα σκοπό.

Απλά γιγαντώθηκε στις ημέρες μας λόγω της ταχείας ανάπτυξης των ψηφιακών μέσων συμπεριλαμβανόμενων και των social media που πλέον αποτελούν πηγές ενημέρωσης και διαμοίρασης της πληροφορίας.

Αν θέλουμε να ορίσουμε τον κύκλο της παραπληροφόρησης θα μπορούσαμε να τον περιγράψουμε ως εξής: Προπαγάνδα, παραπληροφόρηση, κατασκευασμένες ή παραποιημένες ειδήσεις, λαϊκισμός-πόλωση.

Πρώτα μπαίνει ο στόχος μετά δημιουργείται το πλαίσιο μετά κάποιοι και όχι αναγκαία δημοσιογράφοι το υλοποιούν και κάποιοι το εκμεταλλεύονται για να διαμορφώσουν κλίμα. Αυτό το αναπαράγεται μέσω των social media και διαχέεται μέσω προωθήσεων σε εκατομμύρια ανθρώπους. Όσοι περισσότεροι το ενστερνιστούν τόσο ανεβαίνει και ο βαθμός υλοποίησης του αρχικού σχεδιασμού.

Και πως γίνεται αυτό θα με ρωτήσετε τώρα.

Ας δούμε ένα καταλυτικό γεγονός στο πως η παραπληροφόρηση λειτούργησε ευεργετικά σε εκλογικές διαδικασίες.

Cambridge Analytica..

Όταν έσκασε το σκάνδαλο, της βρετανικής εταιρείας ανάλυσης δεδομένων κανείς μας στην αρχή δεν είχε καταλάβει το μέγεθος του. Όταν οι πληροφορίες άρχισαν να παγιώνονται και να αποκρυσταλλώνονται τότε συνειδητοποιήσαμε και το μέγεθος του σκανδάλου.

Δεν θα σας κουράσω με τεχνικές λεπτομέρειες. Μόνο αυτό θα επισημάνω με τη μέθοδο της παράνομης αποθήκευσης προσωπικών δεδομένων μέσω του facebook (likes, αναρτήσεις, διαμοιράσεις άρθρων), κατάφεραν να καταγράψουν 5.000 στοιχεία για κάθε ψηφοφόρο των ΗΠΑ. Με αυτά τα στοιχεία έφτιαχναν τα ψυχολογικά προφίλ των ψηφοφόρων, ξέροντας πλέον τα αδύνατα σημεία τους.

Σύμφωνα με την Μπρίτανι Κάιζερ, δεξί χέρι του επικεφαλής της Cambridge Analytica, στις ΗΠΑ αυτό το σύστημα λειτούργησε ως εξής. Εστίασαν σε τέσσερις πολιτείες των ΗΠΑ που ήταν αμφιλεγόμενες ως προς τι θα ψηφίσουν οι πολίτες. Τις χώρισαν σε 13 εκλογικές περιφέρειες. Σε αυτές είχαν εντοπίσει 23.000 ευκολόπιστους.

Και μετά? Και μετά τους βομβάρδισαν με κατασκευασμένο περιεχόμενο μέχρι να τους πείσουν να ψηφίσουν ότι αυτοί θέλουμε.

Που εστίασαν στο περιεχόμενο? Στην προκατάληψη, τον φόβο και τον θυμό. Με βάση αυτά τα τρία χαρακτηριστικά φρόντισαν να φτιάξουν και το ανάλογο περιεχόμενο (βιντεο, memes, φωτογραφίες, ειδήσεις ) και ασκώντας ένα παιχνίδι ψυχολογικού πολέμου τα σέρβιραν ως αναρτήσεις στο facebook, φροντίζοντας να τα δούνε οι ευκολόπιστοι ψηφοφόροι αλλά και οι φίλοι τους μέσω της διάδρασης. Το αποτέλεσμα γνωστό. Ο Τραμπ πρόεδρος με επικεφαλής της πολιτικής επικοινωνίας τον Στιβ Μπανον, αντιπρόεδρο της Cambridge analytica.

Η ίδια τακτική ακολουθήθηκε και στο δημοψήφισμα του Brexit. Τελικά η δημοκρατία δεν νίκησε αλλά χειραγωγήθηκε μέχρι να βγει το αποτέλεσμα που έπρεπε.

Αυτό που όλοι μας πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι η παραπληροφόρηση είναι ένα όπλο. Ένα όπλο της προπαγάνδας, ανεξαρτήτως ιδεολογίας που εξυπηρετεί ένα σκοπό. Επίσης αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι πρόκειται για μια διαδικασία που υλοποιείτε σε βάθος χρόνου και έχει ως στόχο την χειραγώγηση των πολιτών.

Και για να γίνουμε πιο συγκεκριμένοι η διαδικασία για την εκλογή Μπολσονάρο ξεκίνησε 5 χρόνια πριν τις εκλογές στην Βραζιλία.

Ο Μπολσονάρο στήριξε την καμπάνια του

  • στην ευρύτατη αξιοποίηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και του WhatsApp,
  • στην δημιουργία μιας μεγάλης αλυσίδας ιστοσελίδων που είχαν ως αποκλειστικό στόχο να πλήξουν τον βασικό πολιτικό του αντίπαλο, τον κεντροαριστερό Χαντάντ και το Κόμμα των Εργαζομένων, αναπαράγοντας ψευδείς ειδήσεις (fake news).
  • συνεχείς αναφορές στα κρούσματα βίας και εγκληματικότητας στη χώρα και στα ζητήματα ασφάλειας που έθεταν για τους πολίτες.
  • στην ενοχοποίηση του συνόλου του πολιτικού συστήματος της τελευταίας εικοσαετίας, με έμφαση κυρίως στο ζήτημα της διαφθοράς

Το πολιτικό «στρατόπεδο» του Μπολσονάρο κατάφερε να απομακρύνει την πολιτική αντιπαράθεση από εκεί που χωλαίνει: τις πολιτικές και ιδεολογικές αναφορές και, κυρίως, το οικονομικό πρόγραμμα και τις πρωτοβουλίες για την ενδυνάμωση της οικονομίας.

Στη Μιανμάρ το facebook και το WhatsApp χρησιμοποιήθηκαν ως δίαυλοι για την διάδοση μιας εκστρατείας μίσους κατά των μουσουλμάνων της χώρας που οδήγησε την εθνοκάθαρση κατά της μουσουλμανικής μειονότητας των Ροχίνγκια.

Όπως ανακάλυψαν οι «New York Times» πίσω από όλα αυτά κρύβονταν στρατιωτικοί της ασιατικής χώρας, όπως τους επισήμαναν πρώην στρατιωτικοί αξιωματούχοι, ερευνητές και πολιτικοί της Μιανμάρ. Στις πολλές δημοσιεύσεις τους στο μέσο κοινωνικής δικτύωσης, ορισμένοι ισχυρίζονταν ότι το Ισλάμ αποτελεί παγκόσμια απειλή για τον βουδισμό και κάποιοι άλλοι μοιράζονταν ιστορίες που επινοούσαν, όπως αυτήν για τον υποτιθέμενο βιασμό μιας βουδίστριας από άνδρα μουσουλμάνο.

Μια από τις πιο επικίνδυνες εκστρατείες πραγματοποιήθηκε το 2017, όταν οι μυστικές υπηρεσίες διέδωσαν φήμες σε βουδιστικές ομάδες στο Facebook πως επίκειται επίθεση από μουσουλμάνους. Ταυτόχρονα, στους μουσουλμάνους διέδιδαν ένα διαφορετικό μήνυμα, ότι εθνικιστές βουδιστές μοναχοί οργανώνουν αντι-μουσουλμανικές διαδηλώσεις διαμαρτυρίας.

Σκοπός της συγκεκριμένης εκστρατείας ήταν να οδηγηθεί η χώρα στα άκρα και να μεταδοθεί το αίσθημα φόβου και ανασφάλειας στους πολίτες και να τους πείσουν ότι μόνο ο στρατός μπορεί να τους προσφέρει προστασία και ασφάλεια.

Τον Δεκέμβριο του 2019 πάλι μέσω ακροδεξιών ομάδων στο facebook, ένα βίντεο που δείχνει μουσουλμάνους συγκεντρωμένους γύρω από ένα χριστουγεννιάτικο δένδρο. Το βίντεο όσοι το προώθησαν έκαναν λόγο ότι πρόκειται για ένα χριστουγεννιάτικο δένδρο στην Σουηδία που δέχεται πολιτισμική και θρησκευτική επίθεση από αλλόθρησκους, γιατί παρότι φιλοξενούμενοι από τη χώρα δεν τη σέβονται. Όμως το βίντεο είχε τραβηχτεί στο Κάΐρο και αφορούσε την τελευταία ημέρα των γιορτών όπου εθιμοτυπικά μαζεύουν τα δώρα από τα κλαδιά και τα πετάνε στα παιδιά.

Την ίδια εποχή στην Σπάρτη, κυκλοφόρησε η φήμη ότι επειδή σε ξενοδοχείο της πόλης φιλοξενούνται πρόσφυγες και μετανάστες ο Δήμος δεν θα στολίσει δένδρο για να μην προσβάλλει την θρησκεία τους. Το δένδρο στολίστηκε και φωταγωγήθηκε επισήμως την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου.

Πιστεύω ότι όλοι έχουμε δει τέτοια ποστ . Πολλοί ξέρουμε ότι είναι παραπληροφόρηση. Ωστόσο πολλοί τα εκλαμβάνουν ως μια πραγματικότητα. Η ιδέα του μετανάστη που φταίει για την εγκληματικότητα την ανομία, τα λεφτά που μας τρώνε σε επιδόματα για να τους ταΐζουμε είναι το αφήγημα για την γενικότερη προπαγάνδα του λαθροεισβολέα που έρχεται να κατακτήσει ως δούρειος ίππος την Ευρώπη με τελικό στόχο τον εξισλαμισμό της. (πρόσφατα διάβαζα ότι η Ελλάδα έχει δώσει 50 δις για το προσφυγικό μεταναστευτικό. Αν είχαμε να δώσουμε 50 δις δεν θα είχαμε μνημόνιο βέβαια, αλλά ψιλά γράμματα αυτά.)

Αυτά είναι μόνο από τα μερικά παραδείγματα που μπορούμε να αναφέρουμε. Καθημερινά ερχόμαστε αντιμέτωποι με το φαινόμενο της παραπληροφόρησης. Δεν είναι μόνο μια κατασκευασμένη ή παραποιημένη είδηση. Για εμένα πλέον ο ορισμός θα πρέπει να περιλαμβάνει και τους παραπλανητικούς τίτλους, αλλά και την απόκρυψη ή την ανακατασκευή μιας δήλωσης. Ακόμα και η αυτολογοκρισία του δημοσιογράφου είναι παραπληρόφορηση, αφού αφαιρεί από τον χρήστη το δικαίωμα στην πρόσβαση σε πληροφορία που τον αφορά.

Αυτό που πρέπει να καταλάβουμε είναι ότι ο δημοσιογράφος ή πολιτικός που αποδέχεται την παραπληροφόρηση ή την προωθεί είναι το ίδιο συμμέτοχος με αυτόν που την δημιουργεί. Όλοι μας έχουμε τo ιδεολογικό μας πρόσημο, αλλά ως δημοσιογράφοι θα πρέπει να την εντοπίζουμε και να την καταγγέλλoυμε ως τέτοια. Αυτό μόνο με την δημιουργία ομάδων ελέγχου και πιστοποίησης της πληροφορίας μπορεί να επιτευχθεί. Δεν μπορούμε και δεν πρέπει να αφήνουμε την παραπληροφόρηση να δηλητηριάζει την αντίληψη μας για το κοινωνικό και οικονομικό γίγνεσθαι και να μας επιβάλλει μέσω της χειραγώγησης την διαμόρφωση μιας άποψης που αν βασιζόταν σε πραγματικά στοιχεία να ήταν και διαφορετική.

Γι αυτό και πλέον υποστηρίζω ότι χρειάζεται η δημιουργία ενός θεσμού που θα επιβλέπει όχι ως μεγάλος αδελφός αλλά ως ερευνητής την πιστοποίηση της πληροφορίας. Πλέον υπάρχουν και τα ψηφιακά εργαλεία αλλά και η γνώση για την δημιουργία νέων που θα μπορούσαν να εντοπίσουν τα κακώς κείμενα που διακινούνται. Δεν είναι θέμα μόνο σωστής πληροφόρησης. Είναι θέμα σωστής δημοσιογραφίας, έγκυρης και έγκαιρης μα πάνω από όλα είναι ζήτημα σωστής λειτουργίας της Δημοκρατίας.

Και τελειώνοντας μια επισήμανση που έχει ξεχαστεί στην δημοσιογραφία της αναπαραγωγής και του copy paste.

Άρθρο πρώτο του κώδικα δεοντολογίας της ΕΣΗΕΑ.

Το δικαίωμα του ανθρώπου και του πολίτη να πληροφορεί και να πληροφορείται ελεύθερα είναι αναφαίρετο. Η πληροφόρηση είναι κοινωνικό αγαθό και όχι εμπόρευμα ή μέσο προπαγάνδας. Ο δημοσιογράφος δικαιούται και οφείλει:

α. Να θεωρεί πρώτιστο καθήκον του προς την κοινωνία και τον εαυτό του τη δημοσιοποίηση όλης της αλήθειας.

β. Να θεωρεί προσβολή για την κοινωνία και πράξη μειωτική για τον εαυτό του τη διαστρέβλωση, την απόκρυψη, την αλλοίωση ή την πλαστογράφηση των πραγματικών περιστατικών.

γ. Να σέβεται και να τηρεί το διακριτό της είδησης, του σχολίου και του διαφημιστικού μηνύματος, την αναγκαία αντιστοιχία τίτλου και κειμένου και την ακριβή χρησιμοποίηση φωτογραφιών, εικόνων, γραφικών απεικονίσεων ή άλλων παραστάσεων.

δ. Να μεταδίδει την πληροφορία και την είδηση ανεπηρέαστα από τις προσωπικές πολιτικές, κοινωνικές, θρησκευτικές, φυλετικές και πολιτισμικές απόψεις ή πεποιθήσεις του.

ε. Να ερευνά προκαταβολικά, με αίσθημα ευθύνης και με επίγνωση των συνεπειών, την ακρίβεια της πληροφορίας ή της είδησης που πρόκειται να μεταδώσει.

στ. Να επανορθώνει χωρίς χρονοτριβή, με ανάλογη παρουσίαση και ενδεδειγμένο τονισμό, ανακριβείς πληροφορίες και ψευδείς ισχυρισμούς, που προσβάλλουν την τιμή και την υπόληψη του ανθρώπου και του πολίτη και να δημοσιεύει ή να μεταδίδει την αντίθετη άποψη, χωρίς, αναγκαστικά, ανταπάντηση, η οποία θα τον έθετε σε προνομιακή θέση έναντι του θιγομένου.

Άρθρο δεκαεννιά του Παγκόσμιου Χάρτη Δημοσιογραφικής Δεοντολογίας

Ο δημοσιογράφος οφείλει να μη χρησιμοποιεί την ελευθερία του Τύπου για να εξυπηρετήσει άλλα συμφέροντα και να αποφεύγει την εκμετάλλευση ή να έχει προσωπικό όφελος από τη διάδοση ή μη-διάδοση πληροφοριών. Οι δημοσιογράφοι οφείλουν να αποφεύγουν και να δώσουν τέλος, σε όποια κατάσταση ενδεχομένως θα τους οδηγήσει ασκώντας το επάγγελμα, σε σύγκρουση συμφερόντων. Οι δημοσιογράφοι οφείλουν να αποφεύγουν κάθε σύγχυση της δραστηριότητάς τους με τη διαφήμιση ή την προπαγάνδα. Οι δημοσιογράφοι οφείλουν να μην εμπλέκονται σε κανενός είδους εσωτερική πληροφόρηση και χειραγώγηση της αγοράς.

Δημήτρης Αλεξόπουλος

Δημοσιογράφος

...