Δήμος Φωτόπουλος*: Το παρόν και το μέλλον του ΟΚΑΝΑ – Η εμπειρία 2015-2020

Posted on 28 Ιουνίου, 2020, 2:48 μμ
8 secs

Αφορμή για αυτό το άρθρο αποτέλεσε η Παγκόσμια Ημέρα Κατά των Ναρκωτικών (26η Ιουνίου), μια ημέρα αναστοχασμού γύρω από το τι συμβαίνει στο χώρο των εξαρτήσεων, τι έχουμε κάνει (εμείς ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας – “ειδικοί”) και κυρίως για το τι μπορεί να γίνει στο χώρο των εξαρτήσεων (ειδικότερα στον ΟΚΑΝΑ).

Θα αναφερθώ στα θέματα αυτά, με την ιδιότητά μου ως ψυχίατρος εξαρτήσεων που εργάζεται σχεδόν 20 χρόνια στον ΟΚΑΝΑ και επιπλέον έχοντας διατελέσει την τελευταία πενταετία (Μάιος 2015 – Μάρτιος 2020) Αντιπρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Οργανισμού.

Ποιος είναι ο ΟΚΑΝΑ; Είναι ο μεγαλύτερος οργανισμός αντιμετώπισης των εξαρτήσεων στην Ελλάδα, με 25ετή πορεία στο χώρο. Σήμερα εξυπηρετεί περισσότερους από 8.000 εξαρτημένους απο οπιούχα/οπιοειδή (περισσότερο από το 60% του συνολικού πληθυσμού των οπιοεξαρτημένων στην Ελλάδα) σε Προγράμματα Υποκατάστασης. Επιπλέον, ένας σημαντικός αριθμός εξαρτημένων εξυπηρετείται σε Προγράμματα Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης και άλλες Υποστηρικτικές και Ψυχοκοινωνικές Υπηρεσίες του Οργανισμού.

Όλα αυτά τα χρόνια ο Οργανισμός είναι γνωστός στο ευρύτερο κοινό, τόσο θετικά (σε όλη την Ελλάδα για τη θεραπεία εξαρτημένων μέσω φαρμακευτικής παρέμβασης) όσο και αρνητικά (σε σχέση με τη λίστα αναμονής για είσοδο σε Πρόγραμμα Υποκατάστασης – γνωστή και ως “λίστα της ντροπής”). Το 2015, όταν αναλάβαμε ως Δ.Σ., 2478 ασθενείς ανέμεναν από όλη την επικράτεια να ενταχθούν σε Πρόγραμμα Υποκατάστασης (με το μεγαλύτερο πρόβλημα να υφίσταται στην Αττική). Επιπλέον, ένας μεγάλος αριθμός ασθενών παρέμενε μακροχρόνια στις Μονάδες Υποκατάστασης, λαμβάνοντας κυρίως το φάρμακό του (και ελάχιστη ψυχοκοινωνική υποστήριξη) καθώς δεν προχωρούσε προς την Επανένταξη.

Στο διάστημα 2015-2019, έγινε κατ’ αρχήν διάκριση των στόχων για τους διαφορετικούς (υπο)πληθυσμούς που συνυπάρχουν μέσα στον ΟΚΑΝΑ, από τη μια πλευρά με το διαχωρισμό και την ενίσχυση των δομών Μείωσης της Βλάβης (ιδίως στην Αθήνα) και από την άλλη πλευρά με την παροχή εντατικής ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και κινητοποίηση προς την Επανένταξη όσων ασθενών ήταν σε θέση να ωφεληθούν από τέτοιου τύπου παρεμβάσεις.

Η Άμεση Πρόσβαση ενισχύθηκε με τη δημιουργία δύο νέων Μονάδων Υποδοχής στο Κέντρο της Αθήνας, ενώ μετά την έναρξη της θεραπείας τους, οι εξαρτημένοι μπορούσαν να ενταχθούν σε Μονάδα Υποκατάστασης πλησιέστερα στον τόπο κατοικίας τους. Ορόσημο σε αυτή τη πορεία αποτέλεσε η απορρόφηση της λίστας αναμονής στην Αττική τον Ιούνιο 2017 (όπου υπήρχε και το σημαντικότερο πρόβλημα). Στην κριτική που έχει κατό καιρούς ασκηθεί (ότι είναι τεχνητή η απορρόφηση, ότι είναι πρόσκαιρη κ.λπ.) απαντάμε ότι η λίστα αναμονής είναι ένα δυναμικό σύστημα: όσο περισσότεροι οπιοεξαρτημένοι απορροφώνται, τόσο περισσότερες αιτήσεις έχουμε και τόσο πιο πολύ ασχολούμαστε με τις πραγματικές ανάγκες των εξαρτημένων. Για την κάλυψη των αυξημένων αυτών αναγκών λειτούργησε παράλληλα πρόγραμμα Street Work σε συνεργασία με το ΚΕΘΕΑ και την Περιφέρεια Αττικής και θεσμοθετήθηκαν οι Χώροι Εποπτευόμενης Χρήσης (ΧΕΧ), επιλύοντας ενα χρόνιο θεσμικό πρόβλημα στο χώρο των εξαρτήσεων (προηγούμενη προσπάθεια λειτουργίας το 2013 είχε διακοπεί λόγω έλλειψης θεσμικού πλαισίου).

Σε ό,τι αφορά την κινητοποίηση των εξαρτημένων που παραμένουν μακροχρόνια στις Μονάδες Υποκατάστασης, δημιουργήθηκαν στο διάστημα 2015-2019 τρεις (3) Μονάδες Εντατικής Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης (ΜΕΨΥ) σε Αθήνα, Πάτρα και Θεσσαλονίκη. Οι Μονάδες αυτές απευθύνονται σε όσους ασθενείς ήδη λαμβάνουν υποκατάστατο (ιδιαίτερα σε χαμηλές δόσεις) και έχουν τη δυνατότητα να προχωρήσουν προς την Επανένταξη (οι δομές αυτές ουσιαστικά λειτουργούν ως προ-επανένταξη). Επιπλέον, ενισχύθηκε το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας και δημιουργήθηκε Αθλητικό Γραφείο στον Οργανισμό με πολλαπλές στοχεύσεις.

Βέβαια, γνωρίζοντας ότι δεν είναι όλοι οι εξαρτημένοι σε θέση να προχωρήσουν προς την Επανένταξη και σεβόμενοι τη δυνατότητα του κάθε εξυπηρετούμενου να αποφασίζει για την πορεία της θεραπείας του, δημιουργήθηκε Ιατρείο Συνταγογράφησης στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη για όσους επιθυμούν ελάχιστη παρέμβαση (ενέργεια που εκ των πραγμάτων οδηγεί σε αποσυμφόρηση τις επιβαρυμένες Μονάδες Υποκατάστασης).

Σημαντικό σε αυτό το σημείο θεωρούμε το γεγονός ότι οι θεραπευτικές υπηρεσίες του ΟΚΑΝΑ πιστοποιήθηκαν για πρώτη φορά με τα πρότυπα ISO 9001:2015 ΚΑΙ ΕΝ 15224.

Όποιο όραμα όμως και αν έχει μια διοίκηση για έναν οργανισμό, δεν είναι δυνατόν αυτό να υλοποιηθεί χωρίς την οικονομική υποστήριξη από την πολιτεία. Σε αυτό το πλαίσιο αυξήθηκε από το 2016 ο προϋπολογισμός κατά 5 εκατομμύρια σε ετήσια βάση (από 21 σε 26 εκατομμύρια ευρώ το χρόνο) και αποπληρώθηκαν όλες οι παλιές οφειλές και χρέη του Οργανισμού ύψους €9.936.970 (πλην των δικαστικών εκκρεμοτήτων). Επιπλέον, κομβικής σημασίας ήταν η αξιοκρατική επιλογή βάση βιογραφικών και προσόντων όλων των νέων στελεχών και εργαζομένων (με κορυφαία αυτή του Γενικού Διευθυντή, το 2016)

Με αυτά τα εργαλεία ήταν δυνατόν να γίνουν μια σειρά από παρεμβάσεις όπως: η πλήρης τήρηση του Μητρώου Δεσμεύσεων, η πλήρης καταγραφή της περιουσιακής κατάστασης του ΟΚΑΝΑ σε όλη τη χώρα (πάνω από 10.000 αντικείμενα με κωδικοποίηση και barcodes), η διεξαγωγή διαγωνιστικών διαδικασιών (για πρώτη φορά στον ΟΚΑΝΑ διενέργεια Ηλεκτρονικών Διαγωνισμών ΕΣΗΔΗΣ), η πλήρης κοστολόγηση των δομών και υπηρεσιών του Οργανισμού (για πρώτη φορά υπολογίστηκε το κόστος των υπηρεσιών απεξάρτησης στον ΟΚΑΝΑ ανά ασθενή).

Επιπλέον, σημαντική παρέμβαση αποτέλεσε η αλλαγή του τρόπου προσδιορισμού τοξικών ουσιών στα ούρα των χρηστών (ουροληψίες με stick ούρων αντί με ουροαναλυτές) με αποτέλεσμα την σημαντικότατη εξοικονόμηση πόρων και τη δυνατότητα για αυξημένο αριθμό ουροληψιών, καλύτερα ενταγμένων στο θεραπευτικό σχεδιασμό κάθε ασθενή.

Μια σειρά διοικητικών αλλαγών όπως η δημιουργία για πρώτη φορά στον Οργανισμό Περιγραμμάτων Θέσεων Εργασίας, η αναβάθμιση των πληροφοριακών συστημάτων (ΠΑΠΥΡΟΣ, οπτική ίνα, αντικατάσταση παλαιών server και υπολογιστών) και η πρόσληψη προσωπικού με διαδικασίες (κριτήρια τύπου ΑΣΕΠ), έδωσαν στον Οργανισμό τη δυνατότητα να πιστοποιήσει και τις διοικητικές υπηρεσίες του με ISO 9001 – 2015.

Η εκπαίδευση αποτέλεσε προνομιακό πεδίο, ως στρατηγική επιλογή για τη διαρκή ανάπτυξη του προσωπικού, με το μεγαλύτερο αριθμό εκπαιδεύσεων στην ιστορία του Οργανισμού. Επιπλέον, υπογράφηκαν Μνημόνια Συνεργασίας με έξι (6) Πανεπιστήμια (Πανεπιστήμιο Κρήτης, ΤΕΙ Αθήνας, ΑΠΘ, ΤΕΙ Δυτικής Ελλάδας, Ιόνιο Πανεπιστήμιο και ΤΕΙ Θεσσαλονίκης) ενώ ο Οργανισμός ενεπλάκη ενεργά σε Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα για τις Εξαρτήσεις που λειτουργεί από κοινού η Ιατρική Σχολή και το Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Τέλος, έγινε Δημόσιος Απολογισμός και Λογοδοσία για πρώτη φορά στην ιστορία του Οργανισμού. Με όλα αυτά, πιστεύουμε ότι στο διάστημα 2015-2019 καταφέραμε να φέρουμε τον ΟΚΑΝΑ στον 21ο αιώνα.

Εκτιμούμε ότι η περαιτέρω ότι ανάπτυξη στο πεδίο των εξαρτήσεων θα πρέπει να εστιάζει σε τρία βασικά σημεία:

Πρώτον στη συνεργασία μεταξύ των φορέων. Το παράδειγμα της συνεργασίας του Προγράμματος Προαγωγής Αυτοβοήθειας και του ΟΚΑΝΑ στη Λάρισα, στη Θεσσαλονίκη και στα Χανιά είναι χαρακτηριστικό: (και) ασθενείς των Προγραμμάτων Υποκατάστασης υποστηρίζονται αποτελεσματικά σε Ομάδες Αυτοβοήθειας με πολύ καλά αποτελέσματα. Αντίστοιχα καλά αποτελέσματα θα μπορούσαν να υπάρξουν από τη στενότερη συνεργασία με το ΚΕΘΕΑ, απο τη στιγμή μάλιστα που αυτός ο οργανισμός έχει τόσο σημαντική εμπειρία στην ψυχοκοινωνική υποστήριξη.

Δεύτερον στην κάλυψη όλων των εξαρτήσεων: άλλες παράνομες ουσίες, συνταγογραφούμενα φάρμακα καθώς και συμπεριφορικές εξαρτήσεις θα πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα στην ανάπτυξη των οργανισμών απεξάρτησης. Ίσως ήρθε η ώρα για την αντικατάσταση της λέξης ναρκωτικά απο τον ευρύτερο όρο εξαρτήσεις.

Τελευταίο (τρίτο) αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, είναι η συζήτηση που πρέπει να ανοίξει (ιδιαίτερα στη μετα-COVID εποχή) για την αποποινικοποίηση των ναρκωτικών (αποποινικοποίηση – όχι νομιμοποίηση). Νομίζουμε ότι αφενός υπάρχουν πάρα πολλά δεδομένα από άλλες χώρες με αντίστοιχα χαρακτηριστικά με τη δική μας (π.χ. Πορτογαλία) και ότι αφετέρου η κοινωνία είναι έτοιμη για έναν τέτοιο διάλογο.

*Ο Δήμος Φωτόπουλος είναι Ψυχίατρος Εξαρτήσεων

...